A nem-indexelt eponimikus hivatkozottság IV. Rendszeres vizsgálat: J. Opt. Soc. Am. 1934-1974 megtekintése

Teljes szövegt

(1)

Száva-Kováts Endre

A nem-indexeit eponimikus hivatkozottság

IV. Rendszeres vizsgálat: J. Opt. Soc. Am. 1934 - 1974

A nem-indexeit eponimikus hivatkozottság szakirodalmi jelenségét vizsgáló közleménysorozat e negyedik tanulmánya a rendszeres vizsgálat második lépéséről: a hosszmetszeti kutatásról számol be.

A hosszmetszeti kutatás a Journal ofthe Optical Society of America 1934., 1939., 1949., 1959., 1969., 1974. évi anyagára terjedt ki. A jelenség felderítése során a kutatás módszertani alapja a

"vitathatatlan minimumra való redukálás" elve maradt. A hosszmetszeti vizsgálat kutatáslogikai funkciója az elózÖ keresztmetszeti vizsgálat eredményeinek ellenőrző'felülvizsgálata volt.

Az ellenőrző szerepű hosszmetszeti vizsgálat eredményei megerősítik az előző keresztmetszeti vizsgálat valamennyi megállapítását. Igazolják többek között, hogy

• a nem-indexeit eponimikus hivatkozottság régi és általános jelenség, állandó és lényeges moz­

zanat a fizikai szakirodalomban;

• a fizikai szakirodalomban nem-indexeit eponimikus módon hivatkozott "eponimikus szerzők"

létszáma állandóan több százas nagyságrendű;

• a fizikai közlemények nem-indexeit eponimikus hivatkozás-állománya állandóan és növekvő mértékben számottevő tényezője a közlemények apparátusának;

• a szerzői eponimikus jelenlét tartóssága és az eponimikus hivatkozottság szerzői mértéke között nincs szignifikáns kapcsolat.

Az ellenőrző funkciójú hosszmetszeti vizsgálat eredményei megcáfolják két amerikai tudo- mány-szociometrológusnak - J. R. COLE-nak és S. COLE-nak - a nem-indexeit eponimikus hi­

vatkozottság szakirodalmi jelenségének jelentéktelenségét hirdető alaptalan vélekedését, amely egyik igazolatlan és hibás előfeltevése volt indexelt szerzői "citation analysis" vizsgálatuknak az úgynevezett, de hamis "Ortega-hipotézis" lehangoló szakirodalmi esetében.

A hosszmetszeti vizsgálat eredményei azt is jelzik, hogy súlyos ismeretelméleti és kutatásmód­

szertani hiba a szerzői hivatkozat-vizsgálatokban az időbeliség princípiumának figyelmen kívül való hagyása, a történeti látásmód és megközelítés hiánya.

0. Előzmények

A f e n t i f ő c í m m e l m e g h a t á r o z o t t s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g v i z s g á f a t á r ó l b e s z á m o l ó c i k k s o r o z a t u n k e l s ő k ö z l e m é n y é b e n (1) v á z o l t u k a v i z s g á l a t i n d í t é k á t , c é l j a i t , é s m ó d s z e r é i . A m á s o d i k k ö z ­ l e m é n y b e n 12] b e m u t a t t u k a z o k a t az e l ő z e t e s t á j é k o z ó d ó s z ú r ó p r ó b á k a t , a m e l y e k e t a r e n d s z e r e s é s s z é l e s k ö r ű v i z s g á l a t l e f o l y t a t á s a e l ő t t v é g e z t ü n k e t . A s z ú r ó p r ó b á k t a p a s z t a l a t a i n o k u l v a f i n o m í t o t t u k é s v é g l e g e s e n r ö g z í t e t t ü k a z e l v é g z e n d ő v i z s g á l a t m ó d s z e r é t ; a s z ú r ó p r ó b á k e r e d m é n y e i p e d i g e l ő r e j e l e z t é k s z á m u n k r a a z e l v é g z e n d ő r e n d s z e r e s v i z s g á ­ lat v á r h a t ó e r e d m é n y e i n e k t e n d e n c i á j á t .

A z e l v é g z e t t s z é l e s k ö r ű é s r e n d s z e r e s v i z s g á l a t a z e l ő r e j e l z e t t é s r ö g z í t e t t k u t a t á s i c é l o k n a k m e g f e l e ­ l ő e n két f ö i r á n y b a n , két n a g y l é p é s b e n t ö r t é n t . A z első l é p é s e g y k é t s z e r e s e n k e t t ő s keresztmetszeti v i z s g á l a t v o l t a Physicat Reviewés a Journal of the

Optical Society of America 1 9 3 9 é s 1 9 6 9 . é v i a n y a g á b a n . A k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a p u b l i k á ­ c i ó r o b b a n á s t m e g e l ő z ő é s k ö v e t ő t u d o m á n y t ö r t é n e t i

k o r s z a k e g y - e g y j e l l e m z ő é v é r e v o n a l k o z ó a d a t a i t é n y k é n t i g a z o l t á k , h o g y a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g r é g i é s á l t a l á n o s j e l e n s é g , á l l a n d ó é s l é n y e g e s m o z z a n a t a f i z i k a i s z a k i r o d a l o m b a n . S z e m ­ b e á l l í t v a a k ö z l e m é n y e k e k k o r k i m u t a t o t t nem­

indexelt e p o n i m i k u s h i v a t k o z á s - á l l o m á n y á t u g y a n ­ e z e n k ö z l e m é n y t ö m e g n e k a 7 0 - e s é v e k b e n v é g z e t t

" f e l e z é s i i d ö " k u t a t á s u n k s o r á n k i m u t a t o t t indexelt h i v a t k o z á s - á l l o m á n y á v a l , k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á ­ l a t u n k a z t i s m e g á l l a p í t o t t a , h o g y a n e m - i n d e x e i t h i v a t k o z á s - á l l o m á n y m i n d k é t k o r s z a k j e l l e m z ő é v é b e n m e n n y i s é g i l e g i s i g e n s z á m o t l e v ő t é n y e z ő j e a f i z i k a i k ö z l e m é n y e k d o k u m e n t á l t s á g á n a k . A r e n d s z e ­ r e s v i z s g á l a t n a k e r r ő l a z elsö. k e r e s z t m e t s z e t i l é p é s é r ő l s z á m o l t b e c i k k s o r o z a t u n k h a r m a d i k k ö z ­ l e m é n y e [ 3 ] .

E b b e n a j e l e n l e g i , negyedik k ö z l e m é n y b e n a r e n d ­ s z e r e s v i z s g á l a t második l é p é s é i é s e n n e k e r e d ­ m é n y e i t i s m e r t e t j ü k .

(2)

1. A vizsgálat és forrásanyaga

1.1 A vizsgálat

A j e l e n l e g i v i z s g á l a t természete r ö v i d e n m e g h a ­ t á r o z h a t ó : e g y e t l e n d i s z c i p l i n á r i s l i z i k a i f o l y ó i r a t b a n v é g z e t t , h é z a g o s a n v á g o t t h o s s z m e f s z e r i , ú n . " d i a k - r o n " v i z s g á l a t . E z a m e g h a t á r o z á s a l i g ( h a ) k í v á n k i f e j ­ t é s t , a v i z s g á l a t n a k e z a t e r m é s z e t e a z o n b a n a r é s z l e ­ t e z ő i s m e r t e t é s e n k í v ü l m é g i n d o k o l á s t i s i g é n y e l .

A z " e l ő z m é n y e k " s o r á b a n j e l e z t ü k , h o g y a m o s t v i z s g á l t j e l e n s é g - a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t ­ k o z o t t s á g - s z a k i r o d a l m i j e l e n t ő s é g é n e k m e g á l ­ l a p í t á s a c é l j á b ó l f e l h a s z n á l t u k r é g e b b i , a s z a k i r o d a ­ l o m - a v u l á s á l l í t ó l a g o s s e b e s s é g i m u t a t ó s z á m á n a k , a z ú n . " f e l e z é s i i d ő n e k " a k o m p l e x f e l ü l v i z s g á l a t á t c é l z ó r é g e b b i k u t a t á s u n k n a k ( 4 ) a f i z i k a i k ö z ­ l e m é n y e k indexelt h i v a t k o z á s - á l l o m á n y á n a k terje­

delmére v o n a t k o z ó a d a t a i t . Ezt a z t e t t e l e h e t ő v é , h o g y e g y r é s z t a m o s t a n i k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t o t k é t o l y a n l i z i k a i f o l y ó i r a t b a n v é g e z t ü k e l , a m e l y e t a n n a k i d e j é n a 7 0 - e s é v e k b e n i s f e l d o l g o z t u n k , m á s r é s z t p e d i g a z , h o g y a v i z s g á l a t i i d ő p o n t o k a t - a z 1 9 3 9 - e s é s a z 1 9 6 9 - e s p u b l i k á c i ó s é v e t - r é g e b b i k u t a t á s u n k h o z c é l t u d a t o s a n a l k a l m a z k o d v a , m o s t a z z a l a z o n o s a n v á l a s z t o t t u k m e g .

K i e g é s z í t é s ü l a z t i s f e l k e l l m o s t i d é z n ü n k , h o g y r é g e b b i " f e l e z é s i i d ő " k u t a t á s u n k e l s ő , h a s o n l ó k é p ­ p e n k e t t ő s k e r e s z t m e t s z e t i l é p é s e a n n a k i d e j é n a v i z s g á l t ( a z o n o s ) 3 0 é v e s p u b l i k á c i ó s i d ő s z a k v é g ­ p o n t j a i n m é r v e o l y a n m e g l e p ő v á l t o z á s i t e n d e n c i á t j e l z e t t é s o l y a n v á r a t l a n e r e d m é n y e k e t h o z o t t , h o g y e z e k ellenőrzésére s z ü k s é g e s s é v á l t e g y o l y a n döntő próba e l v é g z é s e , a m e l y a l k a l m a s v o l t a m e g á l l a p í t o t t t e n d e n c i á j ú v á l t o z á s f i n o m s z e r k e z e t é n e k f e l t á r á s á r a i s . Ezt a z e l l e n ő r z ő f u n k c i ó j ú d ö n t ő p r ó b á t a n n a k i d e j é n e g y t e r m é s z e t t u d o m á n y i - é s e z e n b e l ü l fizi­

kai - d i s z c i p l í n a k o n s t a n s é s h o m o g é n , r e p r e z e n t a t í v é s e l i s m e r t e n v e z e t ő s z e r e p ű f o l y ó i r a t á n a k a n y a g á ­ b a n , e g y 4 0 é v e s r e ( 1 9 3 4 - 1 9 7 4 ) k i t á g í t o t t p u b l i k á ­ c i ó s i d ő s z a k r a v o n a t k o z ó a n v é g r e h a j t o t t , h é z a g o s a n - 5 é v e n k é n t - v á g o t t hosszmetszeti v i z s g á l a t j e l e n • t e t t e ( 5 ) .

A z e l ő z e t e s e n t á m a s z t o t t s z á m o s k ö v e t e l m é n y n e k [ 6 ] m i n d e n b e n m e g f e l e l ő , a s z a k i r o d a l o m b a n n e m c s a k á l t a l u n k r e p r e z e n t a t í v n a k í t é l t [ 7 ] f i z i k a i f o r r á s - f o l y ó i r a t a n n a k i d e j é n a Journal oi the Optical Society olAmerica, a J Ó S A v o l t .

M i n d e z e k u t á n m o s t - t e r m é s z e t e s e n - m i n d e n a m e l l e t t s z ó l t , h o g y j e l e n l e g i k u t a t á s u n k ellenőrző

funkciójú h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t á t i s a J Ó S A a n y a g á b a n v é g e z z ü k e l .

B á r a z i n d e x e l t f o r m á l i s - s z a k i r o d a l m i h i v a t k o z á s o k p u b l i k á c i ó s é l e t k o r á b ó l s z á m í t o t t " f e l e z é s i i d ő "

s z á m s z e r ű é r t é k e e g y f o l y ó i r a t b a n elvileg a k á r é v e n k é n t i s j e l e n t é k e n y e n v á l t o z h a t , e r r e i r á n y u l ó r é g e b b i k u t a t á s u n k s o r á n s e m v á l l a l k o z t u n k a r r a , h o g y a d ö n t ő p r ó b á n a k m i n ő s í t e t t h o s s z m e t s z e t i v i z s ­ g á l a t o t hézagtalanul v é g e z z ü k e l : n e m v á l l a l k o z t u n k a r r a . h o g y a v i z s g á i t 4 0 é v e s p u b l i k á c i ó s i d ő s z a k minden egyes évének f o l y ó i r a t - a n y a g á t f e l d o l g o z z u k .

E l e g e n d ő n e k é s m e g f e l e l ő n e k t a r t o t t u k a k k o r , h o g y 5 évenként m e r í t s ü n k a f o l y ó i r a t f o l y a m a t o s a n y a g á ­ b ó l , é s e z a m ó d s z e r b e l i d ö n t é s ü n k a g y a k o r l a t b a n h e l y t á l l ó n a k b i z o n y u l t . M i v e l a j e l e n l e g i k u t a t á s h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t á t m e g e l ő z ő t á j é k o z ó d ó s z ú ­ r ó p r ó b á k é s a z e l v é g z e t t k e t t ő s k e r e s z t m e t s z e t i v i z s ­ g á l a t e g y a r á n t a z t j e l e z t e , h o g y a f i z i k a i s z a k i r o d a l o m ­ b a n n e m - i n d e x e i t m ó d o n h i v a t k o z v a j e l e n l é v ő e p o n i ­ m i k u s s z e r z ő k á l l o m á n y a n e m m u t a t s e m é v e n k é n t v á l t o z v a g y o r s , s e m ellenkező tendenciájú i d ő b e l i v á l t o z á s o k a t , m o s t ú g y d ö n t ö t t ü n k , h o g y a m i n ­ d e n k é p p e n e l v é g z e n d ő 1 9 3 4 . é s 1 9 7 4 . é v i . t o v á b b á a k e t t ő s k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t s o r á n m á r e l v é g z e t t f 9 3 9 . é s 1 9 6 9 . é v i k u t a t á s k ö z ö t t i 3 0 é v e s i d ő s z a k ­ b a n n e m 5 é v e s , h a n e m 1 0 é v e s m e g f i g y e l é s i i d ő k ö ­ z ö k e t v á l a s z t u n k , é s a f o l y ó i r a t n a k c s a k a z 1 9 4 9 . é s 1 9 5 9 . é v i a n y a g á t d o l g o z z u k f e l .

I l y e n m ó d o n a l a k u l t k i a j e l e n l e g i h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t m e g f i g y e l é s i i d ő p o n t j a i n a k a k ö v e t k e z ő s o r o z a t a : 1 9 3 4 . 1 9 3 9 . 1 9 4 9 , 1 9 5 9 . 1 9 6 9 , 1 9 7 4 . A m e g f i g y e l é s i - " m e r í t é s i " - i d ő p o n t o k n a k e z a s o r o z a t a e g y r é s z t l e h e t ő s é g e t n y ú j t o t t a v á l a s z t o l t - é s a k é t f e n t e m l í t e t t t u d o m á n y t ö r t é n e t i k o r s z a k h a t á r n é l k ü l i h a t á r v i d é k é t j e l e n t ő - 3 0 é v e s p u b l i k á c i ó s i d ő s z a k m e g f e l e l ő : 1 0 é v e s g y a k o r i s á g ú m e g k u ­ t a t á s á r a , m á s r é s z t a z i n d e x e l t - f o r m á l i s h i v a t k o z á s o k r é g e b b i v i z s g á l a t á v a l a z o n o s m ó d o n l e h e t ő v é t e t t e a k é t k o r s z a k v i s z o n y a i b a v a l ó b e t e k i n t é s t i s , e g y - e g y 5 é v e s p u b l i k á c i ó s i d ő h a t á r i g .

1.2 A forrásanyag

E n n e k a f e j e z e t n e k a z e l ő z ő p o n t j á b a n r é s z l e t e s e n i s m e r t e t t ü k a z o k a t a k ö r ü l m é n y e k e t , m e g f o n t o l á s o k a t é s d ö n t é s e k e t , a m e l y e k a v i z s g á l a t időbeliségének k i a l a k í t á s á v a l e g y ú t t a l s z ü k s é g k é p p e n m e g h a t á r o z ­ t á k a v i z s g á l a t forrásanyagát i s .

H o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t u n k f o r r á s a n y a g á r ó l , a z e g y e s m e g f i g y e l é s i i d ő p o n t o k a n y a g á n a k t e r j e d e l m é ­ r ő l é s p u b l i k á c i ó s s z e r k e z e t é r ő l - e g y ú t t a l a t e r j e d e ­ l e m é s a p u b l i k á c i ó s s z e r k e z e t i d ő b e l i v á l t o z á s a i r ó l - a z 1. táblázat s z á m o l b e .

A f o r r á s a n y a g terjedelme j e l e n t é k e n y ; n a g y s á g ­ r e n d i l e g a z o n o s e l ő z ő , k e t t ő s k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á ­ l a t u n k f o r r á s a n y a g á v a l . A f e l d o l g o z o t t é v f o l y a m o k t e r j e d e l m é n e k időbeli változása - a n é g y é v t i z e d a l a t t m u t a t k o z ó 4 0 0 % - o s n ö v e k e d é s - i r á n y á b a n é s m é r t é k é b e n m e g f e l e l a f i z i k a i f o l y ó i r a t - i r o d a l o m b a n a v i z s g á l t i d ő s z a k f o l y a m á n t a p a s z t a l h a t ó n a k .

A f o r r á s a n y a g publikációs szerkezete- k ö z e l e b b ­ r ő l : a z ú n . " r ö v i d " k ö z l e m é n y e k ( " n o t e " , " l e t t e r " ) a r á n y a - j e l l e g z e t e s i d ő b e l i v á l t o z á s t m u t a t : e z az a r á n y c s a k n e m a v i z s g á l a t i i d ő s z a k v é g é i g növekedő t e n d e n c i á j ú . O k a a k ö z i s m e r t é s é p p e n a v i z s g á l t i d ő s z a k b a n e l u r a l k o d o t t új p u b l i k á c i ó s i g é n y é s a z e n n e k m e g f e l e l ő s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g : a k u t a t á s i e r e d m é n y e k ( l e g a l á b b l é n y e g é n e k ) m i e l ő b b i , minél gyorsabb k ö z h í r r é t é t e l e . E z a gyorspublikációs igény n ö v e l t e m e g a t e r m é s z e t t u d o m á n y i f o l y ó i r a t o k ­ b a n a " r ö v i d " k ö z l e m é n y e k r é s z a r á n y á t , m a j d e l v e z e ­ t e t t a kizárólag r ö v i d k ö z e l m é n y e k b ő l á l l ó f o l y ó i r a t o k

(3)

TMT 3 6 . évf. 1 9 8 9 . 1 2 . s z .

m e g s z ü l e t é s é h e z i s - í g y a z e l ő z ő k e r e s z e t m e t s z e t i s z e r e p e l t P H R e s e t é b e n a Physical Review Lettersc.

v i z s g á l a t u n k b a n a J Ó S A m e l l e t t f o r r á s - f o l y ó i r a t k é n t g y o r s p u b l i k á c i ó s t á r s l a p m e g j e l e n t e t é s é h e z [ 8 ) . 1. táblázat

A h o s s z m e t s z e t i vizsgálat anyaga

A v i z s g á l t

megnevezése

f o l y ó i évfo­

lyama

r a t kötet- száma

A feldolgozol!

közlemények száma terje­

delme

"P"

A feldolgozott k ö z l e m é n y e k b ő l

"rövid"

jellegű *'

A " r ö v i d "

k ö z l e m é ­ nyek aránya

%

J o u r n a l 1 9 3 4 2 4 . 6 5 3 0 7 3 4,6

o f t n e 1 9 3 9 29 8 8 4 6 1 2 2.3

0 p 1 i c a 1 19-19 3 9 . 1 9 9 1 0 0 6 3 3 16.6

S o c i e 1 y 1 9 5 9 49 2 2 9 1 0 9 2 4 1 17.9

o f A m e r i c a 1969 5 9 . 2 9 0 1332 77 26.6

( J Ó S A ) 1974 6 4 . 2 6 0 1 4 1 4 36 13.8

Ö s s z e s e n 1131 5 6 1 2 1 9 2 17.0

® 1 9 3 4 ben " N o l e s " 1939-tÖI L e t t e r s ' .

2. A vizsgálat céljai és módszere

2.1 A vizsgálat céljai

E n n e k a j e l e n l e g i , a J Ó S A m i n t r e p r e z e n t a t í v f i z i k a i f o r r á s - f o l y ó i r a t 1 9 3 4 é s 1 9 7 4 k ö z ö t t i a n y a g á b a n v é g z e t t e l l e n ő r z ő f u n k c i ó j ú h o s s z m e t s z e t i v i z s g á ­ l a t u n k n a k a céljai a k ö v e t k e z ő k :

2.11 e l l e n ő r i z n i , h o g y h e l y á l l ó k - e a z e l ő z ő k e r e s z t ­ m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a z o k a z e r e d m é n y e i , a m e l y e k a v i z s g á l t f i z i k a i k ö z l e m é n y - á l l o ­ m á n y n a k a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o ­ z o t t s á g j e l e n s é g e s z e m p o n t j á b ó l t e k i n t e t t

szerkezeié időbeli változására, e n n e k a v á l ­ t o z á s n a k a tendenciájára v o n a t k o z n a k ; 2.12 e l l e n ő r i z n i , h o g y h e l y t á l l ó k - e a z e l ő z ő k e r e s z t ­

m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a z o k a z e r e d m é n y e i , a m e l y e k a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o ­ z o t t s á g s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g é n e k a v i z s g á l t f i z i k a i k ö z l e m é n y - á l l o m á n y b a n m u t a t k o z ó

természetére é s jelentőségére v o n a t k o z n a k ; e z e n b e l ü l m i n d e n e k e l ő t t

2.121 e l l e n ő r i z n i , h o g y v a l ó s á g o s - e a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g j e l e n s é g é n e k állandó jelenvalósága a f i z i k a i f o l y ó i r a t ­ i r o d a l o m b a n e g y h o s s z a b b , n é g y é v t i z e d e s é s e m e l l e t t k é t t u d o m á n y t ö r t é n e t i k o r s z a k r a k i t e r j e d ő p u b l i k á c i ó s i d ő s z a k f o l y a m á n ;

2.13 e l l e n ő r i z n i , h o g y h e l y t á l l ó k - e a z e l ő z ő k e r e s z t ­ m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a z o k a z e r e d m é n y e i , a m e l y e k a n e m - i n d e x e i t m ó d o n h i v a t k o z o t t

" e p o n i m i k u s s z e r z ő k " csoportjára é s s z e m é - í v é r e v o n a t k o z n a k ; e z e n b e l ü l k ü l ö n ö s e n 2.131 e l l e n ő r i z n i , h o g y v a l ó s á g o s - e a k ö z l e m é n y e k ­

b e n c s a k n e m - i n d e x e i t m ó d o n , e p o n i m i k u s f o r m á b a n h i v a t k o z o t t " e p o n i m i k u s s z e r z ő k "

á l l o m á n y á n a k állandóan jelentékeny létszáma é s a z á l t a l u k n y e r t , d e a " m o d e r n " : i n d e x e l t h i v a t k o z a t - v i z s g á l a t o k g y a k o r l a t á b a n e l v e s z ő ,

" e p o n i m i k u s h i v a t k o z a t o k " állandóan jelenté­

keny száma a f i z i k a i f o l y ó i r a t - i r o d a l o m b a n e g y h o s s z a b b , n é g y é v t i z e d e s é s e m e l l e t t k é t t u d o m á n y t ö r t é n e t i k o r s z a k r a k i t e r j e d ő p u b ­ l i k á c i ó s i d ő s z a k f o l y a m á n ;

2.132 e l l e n ő r i z n i , h o g y v a l ó b a n nem mutatkozik-e összefüggés az " e p o n i m i k u s s z e r z ő k " s z a k i r o - d a l o m b e l i e p o n i m i k u s j e l e n l é t é n e k tartóssága é s e l n y e r t n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o - z a t a i k számossága k ö z ö t t e g y h o s s z a b b , n é g y é v t i z e d e s é s e m e l l e t t k é t t u d o m á n y t ö r t é n e t i k o r s z a k r a k i t e r j e d ő p u b l i k á c i ó s i d ő s z a k f o ­ l y a m á n - f i g y e l e m b e v é v e a v i z s g á l a t i a n y a g k o r l á t a i t é s a k é r d é s n e k e l ő z ő k ö z l e m é n y ü n k ­ b e n m á r j e l z e t t t e r m é s z e t é t , é s e z é r t a v i z s g á ­ l a t o t a z adott két szempontból legkiemelke­

dőbb szerzők c s o p o r t j a i r a k o r l á t o z v a .

Ez u t ó b b i c é l k i t ű z é s s e l e l e g e t t e t t ü n k a z e l ő z ő k ö z ­ l e m é n y ü n k 4.25 p o n t j á b a n m e g f o g a l m a z o t t k í v á n a ­ l o m n a k [ 9 ] ,

2.2 A vizsgálat módszere

A k i v á l a s z t o t t f o r r á s - f o l y ó i r a t é v f o l y a m a i n a k f e l ­ d o l g o z á s a , a z a d a t o k ö s s z e g y ű j t é s e é s e l e m z é s e , a m u t a t ó s z á m o k k i m u n k á l á s a a z e l ő z ő k ö z l e m é n y e i n k ­ b e n m á r r é s z l e t e s e n i s m e r t e t e t t m ó d o n t ö r t é n t .

A h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t e r e d m é n y e i t ö s s z e f o g ­ l a l ó é s b e m u t a t ó t á b l á z a t a i n k - v a l ó j á b a n t e h á t az egész hosszmetszeti vizsgálat - ellenőrizhetősége é r d e k é b e n m e l l é k l e t k é n t k ö z ö l j ü k a f o r r á s - f o l y ó i r a t n a k m i n d a h a t m e g f i g y e l é s i i d ő p o n t r a v o n a t ­ k o z ó ö s s z e t o g l a l ó a d a t l a p j a i t C J - 6. melléklet).

(4)

I s m é t e l t e n é s n y o m a t é k o s a n e m l é k e z t e t ü n k a z á l t a l u n k k i d o l g o z o t t é s a l k a l m a z o t t m ó d s z e r l e g f o n t o ­ s a b b t u l a j d o n s á g á r a , a "vitathatatlan minimumra való

redukálás" e l v é n e k g y a k o r l a t i é r v é n y e s ü l é s é r e . E n n e k a l a p j á n j o g g a l á l l i t h a t j u k , h o g y v i z s g á l a t i e r e d ­ m é n y e i n k a k u t a t o t t s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g j e l e n ­ v a l ó s á g á n a k minimális, de vitathatatlan mértékét j e l z i k .

3. A vizsgálat eredményei

A n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g s z a k ­ i r o d a l m i j e l e n s é g é t a v i t a t h a t a t l a n m i n i m u m r a v a l ó r e d u k á l á s m ó d s z e r t a n i e l v é n e k é r v é n y e s í t é s é v e l k u t a t ó . e t l e n ö r z Ö f u n k c i ó j ú h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t e r e d m é n y e i - a k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t e r e d ­ m é n y e i h e z h a s o n l ó a n - j ó r é s z t s z á m s z e r ű t e r m é s z e ­ t ű e k . A z e r e d e t i l e g n e m - s z á m s z e r ű e r e d m é n y e k e t m o s t i s számszerűsítettük.

A z e r e d m é n y e k e t - a z e l ő z ő v i z s g á l a t e r e d ­ m é n y e i v e l e g y e z ő m ó d o n - táblázatokba f o g l a l t u k .

A k ö v e t k e z ő k b e n a v i z s g á l a t e r e d m é n y e i t a t á b l á ­ z a t o k k a l ö s s z e f ü g g é s b e n , a z o k s z e r i n t h a l a d v a i s ­ m e r t e t j ü k .

3.1 A vizsgált közlemény-állomány szerkezete a vizsgált jelenség szempontjából, és a szerkezet változása

A f e l d o l g o z o t t k ö z l e m é n y - á l l o m á n y s z e r k e z e t é t a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g , t e h á t a k ö z ­ l e m é n y e k n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z á s - á l ­ l o m á n y a s z e m p o n t j á b ó l , a h a t m e g f i g y e l é s i i d ő p o n t ­ b a n a 2 táblázat a d a t a i á l l í t j á k e l é n k .

A l e l t á r t a d a t o k é s a k i m u n k á l t m u t a t ó s z á m o k a k ö v e t k e z ő v i z s g á l a t i e r e d m é n y e k m e g f o g a l m a z á s á t t e s z i k l e h e t ő v é :

3.11 A h i v a t k o z a t l a n f o r r á s ú eponimiát - v a g y i s n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z a t o t - nem tartalmazó k ö z l e m é n y e k s z á z a l é k o s r é s z a r á ­ n y a a K i s T u d o m á n y v é g s ő , é r e t t k o r s z a k á b a n a 1 8 % - o s s z i n t t á j á n e n y h é n h u l l á m o z v a , per­

manensnek m u t a t k o z i k ; a z ö t v e n e s é v e k t ő l k i f e j l ő d ő N a g y T u d o m á n y k o r á b a n e z a r é s z ­ a r á n y f o l y a m a t o s a n csökken, é s a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k v é g é r e a z 1 9 3 4 . é v i n e k c s a k n e m a n a r m a d á r a s ü l l y e d a v i z s g á l a t a n y a g á b a n .

2 táblázat

A vizsgált közleményállomány s z e r k e z e t e a vizsgált jelenség szempontjából: J Ó S A 1 9 3 4 - 1 9 7 4

A vizsgált Az hhvatko- 1 és II Csa* Csak

toiyóiral Összes zallan Index, rendű Index. / tendü Index, II lendii lndext

CÍV fo­ kolel- közle­ lorrasu hivatko­ lnvalko- hivatko­

lyama száma mények epommiál zatlan zalian zatlan

száma nem (4 31 forrású 16 3) lor.asu (8 31 forrású (10 31

tartalmazó epommiál eponimiát epommiál

közlemények tárlat mazo larlaimazó tartalmazó

sjama kOEiemények közlemények közlemények

l'A" líputl ("B típusi |-C" típus)

száma 1 száma száma 0 .

i 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

1934 24. 65 12 185 24 36 9 8 123 2 ' 3 2 3

1939 29 80 13 17.1 22 25 0 20 22 7 31 35.2

1949 39. 199 36 18.1 74 372 37 ta.é 52 26 1

1959 49 229 29 127 105 45.8 36 157 59 258

1969 59. 290 26 9.0 116 40 0 119 410 29 100

1974 64. 260 17 6.6 t t!) 423 108 415 25 9.6

INDEX 400.0 35.7 114.6 337,4 29,7

11934 - 1001

3.12 A z I. és II. rendű n e m - i n d e x e i t h i v a t k o z o t t s á g ú eponimiát egyaránt tartalmazó - " A " - t i p u s ú - k ö z l e m é n y e k r é s z a r á n y a a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k a l a t t v é g e r e d m é n y b e n kissé növeke­

dett a v i z s g á l a t a n y a g á b a n ; a z i d ő s z a k v é g é r e ( k e r e k í t v e ) 1 5 % - k a l .

3.13 A c s a í r /. rendű n e m - i n d e x e i t h i v a t k o z o t t s á g ú eponimiát tartalmazó - " B " - t i p u s ú - k ö z ­ l e m é n y e k r é s z a r á n y a a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k a l a t t a v i z s g á l a t a n y a g á b a n igen erősen megnövekedett (több mini háromszo­

rosára a z 1 9 3 4 . é v i n e k ) . Ez az e r ő t e l j e s a r á n y ­ n ö v e k e d é s a z é r t k ü l ö n i s n a g y o n l i g y e l e m r e - m é l t ó , m e r t e g y d ö n t ő e n / o s é r / e í e s t e r m é s z e t ü f i z i k a i d i s z c i p l í n a e l s ő d l e g e s i r o d a l m á b a n m u ­ t a t k o z i k .

3.14 E n n e k k ö v e t k e z t é b e n - s z ü k s é g k é p p e n , d e m e g i n t c s a k n a g y o n f i g y e l e m r e m é l t ó a n ! - erősen csökkent a v i z s g á l a t a n y a g á b a n a csak II. rendű n e m - i n d e x e i t h i v a t k o z o t t s á g ú eponimiát tartalmazó - " C " - t í p u s ú - k ö z ­ l e m é n y e k r é s z a r á n y a : a v i z s g á l t 4 0 é v e s

(5)

T M T 3 6 . é v f . 1 9 8 9 . 1 2 . s z .

i d ő s z a k v é g é n e z e k a k ö z l e m é n y e k n e m é r i k e l a z 1 9 3 4 . é v i a r á n y s z á m n a k m é g a harmadát

sem. A n a g y o n f e l t ű n ő - é s a z e l ő z ő , a 3.13 p o n t b a n f o g l a l t h o z h a s o n l ó a n : ellentmondá­

sos természetű - j e l e n s é g m a g y a r á z a t á t elözÖ k ö z l e m é n y ü n k 4 . Í T 6 é s 4 . 7 2 3 p o n t j á ­ b a n m á r m e g a d t u k .

3.15 E n n e k a j e l e n l e g i h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k e z e k az e r e d m é n y e i é s a m e g e l ő z ő k e t t ő s k e ­ r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a z i d e v á g ó e r e d ­ m é n y e i a vizsgált jelenség minden részletében azonos tényeket és tendenciákat jeleznek. Ez a j e l e n l e g i , ellenőrző szerepű h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t t e h á t megerősíti a m e g e l ő z ő k e ­ r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k m i n d a z o k a t a z e r e d m é n y e i t , a m e l y e k a v i z s g á l t k ö z l e ­ m é n y - á l l o m á n y n a k a n e m - i n d e x e i t e p o n i ­ m i k u s h i v a t k o z o t t s á g j e l e n s é g e s z e m p o n t j á b ó l t e k i n t e t t s z e r k e z e t é r e é s e n n e k a s z e r k e z e t ­ n e k a z i d ő b e l i v á l t o z á s á r a v o n a t k o z n a k .

3.2 A vizsgált szakirodalmi jelenség természete és jelentősége

A n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g n a k — m á s k é n t f o g a l m a z v a : a k ö z l e m é n y e k n e m - i n d e x e i t

" e p o n i m i k u s a p p a r á t u s á n a k " - s z a k i r o d a l m i j e l e n s é ­ g é t , a j e l e n s é g t e r m é s z e t é t é s j e l e n t ő s é g é t , v a l a m i n t e z e k v á l t o z á s á t a v i z s g á l a t a n y a g á b a n a h a t m e g ­ f i g y e l é s i i d ő p o n t b a n , a 3. táblázat a d a t a i é s m u t a t ó ­ s z á m a i á l l í t j á k e l é n k .

A f e l t á r t a d a t o k é s a k i m u n k á l t m u t a t ó s z á m o k a k ö v e t k e z ő m e g á l l a p í t á s o k m i n t v i z s g á l a t i e r e d m é n y e k k ö z l é s é r e a d n a k a l a p o t :

3.21 A n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g j e l e n s é g e állandóan jelenvaló v i z s g á l a t u n k f o r r á s - f o l y ó i r a t á n a k k ö z l e m é n y e i b e n a v i z s ­ g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k b a n .

3.22 A n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g j e l e n s é g e - v a g y i s a k ö z l e m é n y e k n e m ­

i n d e x e l t e p o n i m i k u s h i v a t k o z á s - á l l o m á n y a - állandóan és növekvő mértékben jelentékeny tényezője v i z s g á l a t i a n y a g u n k b a n a k ö z ­ l e m é n y e k h i v a t k o z á s - a p p a r á t u s á n a k a v i z s ­ g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k b a n .

3.23 V i z s g á l a t i a n y a g u n k b a n - e g y o p t i k a i p r o f i l ú d i s z c i p l i n á r i s f o l y ó i r a t b a n - a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z á s o k a r á n y a a z i n d e x e i t ­ f o r m á l i s h i v a t k o z á s o k h o z k é p e s t u g y a n

csökkenő t e n d e n c i á j ú a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő ­ s z a k b a n , é s p e d i g mind az e l ő z ő k e r e s z t m e t ­ s z e t i , mind a j e l e n l e g i h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t s z e r i n t , e z a c s ö k k e n é s a z o n b a n - a h o g y e r r e e l ő z ő k ö z l e m é n y ü n k 4.123 p o n t j á b a n m á r r á m u t a t t u n k - e g y , a d i s z c i p l i n á r i s k u t a t á s s p e c i á l i s a n k é z m ű v e s j e l l e g é b ő l f o l y ó k i v é ­ t e l e s e n b ő s é g e s - r é s z l e t e z ő e p o n i m i k u s - e s z - A ö z - h í v a t k o z á s k i v é t e l e s e n m a g a s , a z 5 0 % - o s a r á n y t m e g h a l a d ó ( é s a j e l e n l e g i v i z s g á l a t s z e ­ r i n t a 6 0 % - o s a r á n y t i s m e g k ö z e l í t ő ! ) s z i n t j é ­ h e z k é p e s t m u t a t k o z i k e b b e n a z o p t i k a i f o l y ó ­ i r a t b a n , s e z a z a r á n y e r r ő l a k i v é t e l e s e n m a g a s s z i n t r ő l s z á l l t a l á v i z s g á l a t i i d ő s z a k u n k

3 táblázat

A nem-indexeit eponimikus hivatkozottság jelensége és jelentősége a vizsgálat anyagában: JÓSA 1 9 3 4 - 1 9 7 4

A v i Z S g á 1 1 Az Szövegben Szövegben Bibiiometriai

f o 1 y Ó i r a t összes emiileit. említeti m u t a t ó s z á m o k "

évfo­ kötet­ közle­ hivatkozatlan hivatkozatlan Index, Index. efi.fi th:k INDEX

lyama szama mények l o r r á s ú lorrású.

száma 1 rendű összes

eponimiak eponimiák 15:4] (5:3) (6 3) 19:101

szer­ •hivat • "hivat-

zői­ kozata- kozaia-

nek inak" i n a k "

s z á m a száma

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

1 9 3 4 2 4 . 65 61 8 3 3 0 8 1.4 1.3 4 7 ?.m 59,5

1939 2 9 . 88 6 8 1 19 324 1.8 1.4 3.7 6.9W 53,6

1 9 4 9 3 9 . 199 115 2 3 3 6 3 8 2.0 1.2 3.2 S.0f«> 4 0 , 0

1 9 5 9 4 9 . 2 2 9 1 4 8 3 7 7 1 0 4 9 2.5 1.6 4.6 9.2ci 50,0

1 9 6 9 5 9 . 2 9 0 2 4 4 8 0 7 1 2 4 5 3.3 2.8 4.3 Í 3 . Í W 32,8

1974 6 4 . 2 6 0 . 2 0 2 731 1 1 3 8 3.6 2.8 4A Í3.9W 31.7

A rövidítések f e l o l d á s a :

etl:k= a közlemények e p o n i m i k u s hivatkozás-állományának átlagos terjedelme

lh:k= a közlemények formális(-indexeit) hivatkozás-állománvának átlagos lerjedelme ferdetileg: " d a t á l l "

formális h i v a l k o z á s - á l l o m á n y l .

Forrás: Száva-Kováts [4] ( 1 9 7 6 ) . 3 láblázat: p. 6

(6)

v é g é r e a z á l t a l á n o s f i z i k a i f o l y ó i r a t b a n perma­

nens n e k m u t a t k o z ó 3 0 % - o s s z i n t r e .

3.24 M i n d a z e g y e p o n i m i k u s s z e r z ő r e j u t ó n e m ­ i n d e x e l t szerzői " e p o n i m i k u s h i v a t k o z a t o k "

s z á m a (Index,), m i n d a z e g y k ö z l e m é n y b e n t a l á l h a t ó n e m - i n d e x e i t szerzői " e p o n i m i k u s h i v a t k o z a t o k " á t l a g o s s z á m a (Index.;), erőtel­

jesen növekedő t e n d e n c i á t m u t a t a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k a l a t t a v i z s g á l a t a n y a g á b a n ; m i n d k é t m u t a t ó s z á m é r t é k e f ö ó ó mint a két­

szeresére n ö v e k e d e t t a z i d ő s z a k v é g é r e .

3.25 A k ö z l e m é n y e k n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z á s - á l l o m á n y á n a k - " e p o n i m i k u s a p ­ p a r á t u s á n a k " - f a j l a g o s m é r t é k e kvázi- permanens ( n e m p e d i g n ö v e k e d ő ) e b b e n a z o p t i k a i p r o f i l ú d i s z c i p l i n á r i s f i z i k a i f o l y ó i r a t ­ b a n a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k b a n ; d e k v á z i - p e r m a n e n s a n n a k e l l e n é r e , h o g y e b b e n a z e p o n i m i k u s h i v a t k o z á s - á l l o m á n y b a n a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k b a n , a z i d ő s z a k v é g é r e , telére

csökkent a I I . r e n d ű e p o n i m i á k n a k - a k u t a t á s s o r á n f e l h a s z n á l t é s a k ö z l e m é n y b e n e p o n i m i k u s a n h i v a t k o z o t t eszközöknek — a z i d ő s z a k e l e j é n a j e l z e t t d i s z c i p l i n á r i s o k o k b ó l k i f o l y ó l a g m é g k i v é t e l e s e n m a g a s a r á n y a . 3 . 2 6 E n n e k a j e l e n l e g i h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k

e z e k a z e r e d m é n y e i é s a m e g e l ő z ő - d e n e m e g y h o m o g é n , h a n e m k é t k ü l ö n b ö z ő j e l l e g ű f o ­ l y ó i r a t a n y a g á r a k i t e r j e d ő - k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a z i d e v á g ó e r e d m é n y e i a vizsgál!

szakirodalmi jelenség lényegére: természetére és jelentőségére vonatkozóan azonos ténye­

ket állapítanak meg. é s a j e l e n s é g k é t r é s z l e t - a s p e k t u s a k i v é t e l é v e l a z o n o s v á l t o z á s i t e n ­ d e n c i á k a t j e l e z n e k . A k é t e l t é r ő r é s z l e t - t e n d e n c i a a z o n b a n e g y r é s z t azonos a z e l ő z ő k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t á l t a l u g y a n e b b e n a f o l y ó i r a t b a n é s z l e l t t e l , m á s r é s z t p e d i g e n n e k a k é t e l t é r ő t e n d e n c i á n a k egyike sem mond

ellent a v i z s g á l t j e l e n s é g t e r m é s z e t e a z o n l é n y e g e s m o z z a n a t a i n a k , a m e l y e k e t itt m o s t a

3.21 é s a 3.22 p o n t b a n m e g f o g a l m a z t u n k , é s a m e l y e k azonosak e l ő z ő k e r e s z t m e t s z e t i v i z s ­ g á l a t u n k k o n k l ú z i ó j á v a l [ 1 0 ] . Ez a j e l e n l e g i , el­

lenőrző szerepű h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t e z é r t megerősíti e l ő z ő , k e t t ő s k e r e s z t m e t s z e t i v i z s ­ g á l a t u n k n a k m i n d a z o k a t a z e r e d m é n y e i t , a m e l y e k a n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o ­ z o t t s á g m i n t s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g t e r m é s z e ­ t é r e é s j e l e n t ő s é g é r e v o n a t k o z n a k .

3.3 Az eponimikus szerzők és nem-indexeit eponimikus hivatkozataik állománya

A k ö z l e m é n y e k s z ö v e g é b e n c s a k n e m - i n d e x e i t m ó d o n , e p o n i m i k u s f o r m á b a n h i v a t k o z o t t " e p o n i ­ m i k u s s z e r z ő k " á l l o m á n y á n a k l é t s z á m á r ó l é s i l y e n m ó d o n s z e r z e t t - a g é p e s í t e t t h i v a t k o z o t t s á g i i n d e x ­ m ü v e k s z á m á r a v i s z o n t e l v e s z e t t - t é n y l e g e s h i v a t ­

k o z a t a i k s z á m á r ó l , a l é t s z á m é s a h i v a t k o z a t - s z á m i d ő b e l i v á l t o z á s á r ó l a v i z s g á l a t a n y a g á b a n a h a t m e g ­ f i g y e l é s i i d ő p o n t b a n , a 3. táblázat 4. és 5. rovata a d f e l v i l á g o s í t á s t .

A z a d a t o k é r t é k e l é s e é s a k o n k l ú z i ó k m e g á l l a p í t á ­ s a e l ő t t a z o n b a n kél mozzanatra e m l é k e z t e t n ü n k k e l l .

E l ő s z ö r a r r a k e l l e m l é k e z t e t n ü n k , h o g y a n e m ­ i n d e x e l t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g é t k u t a t ó e g é s z vizsgálatunkban a z " e p o n i ­ m i k u s s z e r z ő " ( o g a l m a egy általunk erősen leszűkített

értelemben szerepet: ú g y é r t e n d ő , m i n t az I. rendű eponimikus tudományos teljesítmények ( e l m é l e t i e r e d m é n y e k , f e l i s m e r t j e l e n s é g e k ) szerzője. A f o g a ­ l o m t a r t a l m á n a k k é n y s z e r ű l e s z ű k í t é s é r e v o n a t k o z ó m ó d s z e r b e l i d ö n t é s ü n k e t m e g i n d o k o l t u k s o r o z a t u n k e l s ő k ö z l e m é n y é b e n [ 1 1 ] . E n n e k a k é n y s z e r ű d ö n t é s ü n k n e k a k ö v e t k e z t é b e n - s a j n á l a t o s m ó d o n - a I I . r e n d ű e p o n i m i k u s t u d o m á n y o s t e l j e s í t m é n y e k m e g a l k o t ó i v i z s g á l a t u n k b a n nem szerepelnek " e p o n i ­ m i k u s s z e r z ő " - k é n t . Í g y p é l d á u l n e m s z e r e p e l n e k v i z s g á l a t u n k s o r á n a z " e p o n i m i k u s s z e r z ő k "

á l l o m á n y á b a n a "Geiger- Müller-számláló" m e g a l ­ k o t ó i s e m , h o l o t t ő k v i z s g á l a t i i d ő s z a k u n k e l e j é n a nem-indexeit módon leginkább hivatkozol! e p o n i ­ m i k u s a l k o t ó k k ö z é t a r t o z t a k .

M á s o d s z o r a r r a k e l l e m l é k e z t e t n ü n k , h o g y a n e m ­ i n d e x e l t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g é t k u t a t ó egész vizsgálalunkban a z " e p o n i ­

m i k u s h i v a t k o z o t t s á g s z á m á n a k " f o g a l m a is egy álta­

lunk erősen leszűkitell értelemben szerepel: ú g y é r t e n d ő , m i n t azoknak a közleményeknek a száma, amelyekben az I. rendű eponimikus tudományos tel­

jesítmények szerzői csak eponimikus módon vannak hivatkozva. A f o g a l o m l e s z ű k í t ő m e g h a t á r o z á s á r a v o n a t k o z ó m ó d s z e r b e l i d ö n t é s ü n k e t is m e g i n d o k o l t u k s o r o z a t u n k e l s ő k ö z l e m é n y é b e n [ 1 2 ] E n n e k a d ö n t é s ü n k n e k a k ö v e t k e z t é b e n - s a j n á l a t o s m ó d o n - e g y r é s z t a z I. r e n d ű e p o n i m i k u s t u d o m á n y o s t e l ­ j e s í t m é n y e k " e p o n i m i k u s s z e r z ö " - n e k t e k i n t e t t a l k o t ó i v i z s g á l a t u n k b a n elveszítették azokat az epo­

nimikus hivatkozataikat, amelyek saját II. rendű epo­

nimikus teljesítményeikre vonatkoztak, m á s r é s z t - e l l e n t é t b e n a z i n d e x e l t - f o r m á l i s h i v a t k o z á s o k g é p e s í ­ t e t t i n d e x m ü v e i n e k e b b ő l a s z e m p o n t b ó l h e l y e s g y a ­ k o r l a t á v a l - e z a l e s z ű k í t e t t ( s z á m s z e r ű ) h i v a t k o z o t t s á g - f o g a l o m akkor is csak egyetlen

szerzői hivatkozottságot engedélyez(ett) regisztrál­

nunk, ha a közleményben az eponimikus szerző eset­

leg egynél több tudományos teljesítménye szerepeld) eponimikus tormában hivatkozva

E z e k e t a f o g a l o m s z ű k í t ö m ó d s z e r b e l i m o z z a n a t o ­ k a t t e k i n t e t b e v é v e , a 3. táblázat h i v a t k o z o t t r o v a t a i ­ n a k a d a t a i a l a p j á n a k ö v e t k e z ő m e g á l l a p í t á s o k t e h e ­ t ő k :

3.31 A v i z s g á l a t u n k a n y a g á b a n - a z o p t i k a i p r o f i l ú f o r r á s - f o l y ó i r a t k ö z l e m é n y e i b e n - c s a k n e m ­ i n d e x e l t " e p o n i m i k u s " m ó d o n h i v a t k o z o t t t u d o m á n y o s e r e d m é n y e i k k e l ( I . r e n d ű e p o n i - m i á i k k a l ) s z e r e p l ő , a k ö z l e m é n y e k s z ö v e g é ­ b e n c s a k i l y e n m ó d o n e m l í t e t t " e p o n i m i k u s

(7)

T M T 3 6 . évf. 1 9 8 9 . 1 2 . s z .

s z e r z ő k " á l l o m á n y a igen jelentékeny mind a hat vizsgálati időpontban - h a a z á l l o m á n y l é t s z á m á t a C O L É - C O L E - f é l e a l a p t a l a n é s i g a z o l a t l a n v é l e k e d é s e k h e z : a z i n d e x e l t h i v a t - k o z a t o k a t i l y e n m ó d o n ( e l ) v e s z í t ő i l y e n k i e m e l ­ k e d ő t u d ó s o k s z e r i n t ü k "csupán maroknyi"

v o l t á h o z v i s z o n y í t j u k .

3.32 V i z s g á l a t i a n y a g u n k b a n é s a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k f o l y a m á n , a f o r r á s - k ö z l e m é n y e k b e n c s a k n e m - i n d e x e i t m ó d o n h i v a t k o z v a s z e r e p l ő e p o n i m i k u s s z e r z ő k á l l o m á n y a állandóan

növekvő létszámú; a l é t s z á m n ö v e k e d é s mértéke igen jelentékeny: a l é t s z á m a z i d ő s z a k v é g é n í ö ö ö mint háromszorosa az i d ő s z a k k e z d e t i é n e k .

3.33 V i z s g á l a t i a n y a g u n k b a n é s a v i z s g á l t 4 0 é v e s i d ő s z a k f o l y a m á n , a f o r r á s - k ö z l e m é n y e k b e n c s a k n e m - i n d e x e i t " e p o n i m i k u s " m ó d o n h i v a t ­ k o z v a s z e r e p l ő s z e r z ő k n e k a g é p e s í t e t t h i v a t ­ k o z o t t s á g i i n d e x m ü v e k b e n n e m t a l á l h a t ó , i l y e n m ó d o n a s z e r z ő i h i v a t k o z a t - v i z s g á l a t o k s z á m á r a elvesző, n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s h i v a t k o z a t a i n a k a s z á m a állandóan és növekvő mértékben jelentékeny: m i n d az e g y s z e r z ő r e , m i n d a z e g y k ö z l e m é n y r e e s ő e p o n i ­ m i k u s szerzői h i v a t k o z a t o k s z á m a növekedő

tendenciát mutat; a n ö v e k e d é s mértékét j e l z i , h o g y a z i d ő s z a k v é g é n m i n d k é t m u t a t ó s z á m é r t é k e f ö D ö mini kétszerese az i d ő s z a k k e z ­ d e t i é n e k . J ó l m u t a t j a a l e g k i e m e l k e d ő b b

k u t a t ó k hivatkozottsági veszteségének mértékéta N a g y T u d o m á n y - é s k ö z e l e b b r ő l :

a m i n d e n s z e m p o n t b ó l h i b á s C O L É - C O L E - f é l e i n d e x e l t s z e r z ő i h i v a t k o z a t - v i z s g á l a t - k o r á b a n a z a t é n y , h o g y ekkor egyetlen folyó­

irat egyetlen évfolyamában a t ö b b m i n t k é t s z á z e p o n i m i k u s s z e r z ő átlagosan több

mint három szerzői hivatkozalot veszített, m i k ö z b e n a f o l y ó i r a t m i n d e n k ö z l e m é n y é b e n á t l a g o s a n csaknem három eponimikus

szerzői hivatkozal voll laláiható.

3.34 E n n e k a j e l e n l e g i h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k e z e k az e r e d m é n y e i é s a m e g e l ő z ő k e t t ő s k e ­ r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k a z i d e v á g ó e r e d ­ m é n y e i a vizsgált jelenség minden részletére

vonatkozóan azonos tényeket és tendenciákat jeleznek. Ez a j e l e n l e g i , ellenőrző funkciójú h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t t e h á t megerősíti a m e g e l ő z ő , a k e t t ő s k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á ­ l a t n a k m i n d a z o k a t a z e r e d m é n y e i t , a m e l y e k a z e p o n i m i k u s s z e r z ő k á l l o m á n y á n a k á l l a n ­ d ó a n j e l e n t é k e n y é s n ö v e k v ő l é t s z á m á r a , v a l a ­ m i n t a z á l t a l u k e l n y e r t n e m - i n d e x e i t - é s így a k o r s z e r ű g é p e s í t e t t s z e r z ő i ' h i v a t k o z a t - v i z s g á l a t o k g y a k o r l a t á b a n e l v e s z í t e t t - h i v a t ­ k o z a t o k á l l a n d ó a n j e l e n t é k e n y s z á m á r a v o n a t ­ k o z n a k .

3.4 Az eponimikus szerzők szakirodalombeli

eponimikus jelenlétének tartóssága és elnyert eponimikus hivatkozataik számossága

E l ő z ő , k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t u n k n a k a l i g h a n e m e g y e t l e n " r e n d h a g y ó " , l o g i k u s k ö v e t k e z m é n y e i b e n i s - m e r e t e l m é l e t i l e g " v e s z e d e l m e s " e r e d m é n y e v o l t a z a m e g á l l a p í t á s , a m e l y s z e r i n t v i z s g á l a t i a n y a g u n k b a n nem mutatkozott összefüggés a z e p o n i m i k u s s z e r z ő k s z a k i r o d a l o m b e l i e p o n i m i k u s jelenlétének

tartóssága és e l n y e r t n e m - i n d e x e i t e p o n i m i k u s hivat­

kozatainak számossága k ö z ö t t .

A v e s z e d e l m e s é r t e l m ű m e g á l l a p í t á s a z o n b a n a k u t a t á s i g y a k o r l a t s z e m p o n t j á b ó l t e k i n t v e paradox hatású. A n e m l e g e s é r t e l m ű e r e d m é n y l o g i k a i k ö v e t ­ k e z m é n y e i n e k v e s z e d e l m e t e r m é s z e t e s e n a z o k n a k a k u t a t ó k n a k - é s k u t a t á s - é s t u d o m á n y s z e r v e z ő k n e k - a f e l f o g á s á t f e n y e g e t i , a k i k s z i l á r d a n h i s z n e k a m e n n y i s é g i m u t a t ó k n a k a t u d o m á n y b a n is é r v é n y e s é s é r v é n y e s ü l ő m i n ő s é g i - m i n ő s í t ő k é p e s s é g é b e n . E m l é k e z z ü n k r á , h o g y m á r e n n e k a z e r e d m é n y n e k a f e l m u t a t á s a k o r [ 1 3 ] r á m u t a t t u n k : e z a z e r e d m é n y e g y o l y a n k é r d é s r e a d o t t ( t é n y e k e n a l a p u l ó ) n e m l e g e s v á l a s z , a m e l y k é r d é s a z e l ő b b e m l í t e t t k u t a t ó k é s a d ­ m i n i s z t r á t o r o k s z e m l é l e t é b e n n e m i s k é r d é s , h i s z e n s z e m l é l e t ü k l o g i k á j a s z e r i n t e g y n y i l v á n v a l ó a n p o z i t í v é r t e l m ű e v i d e n c i á t t e s z k é r d é s e s s é . U g y a n a k k o r v i ­ s z o n t e z e k n e k a k u t a t ó k n a k a s z á m á r a a n e m ­ i n d e x e l t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g s z a k i r o d a l m i j e l e n s é g e m i n d e d d i g f i g y e l e m r e é s k u t a t á s r a n e m m é l t ó " j e l e n t é k t e l e n " j e l e n s é g v o l t , a s z e r z ő k n e m ­ i n d e x e l t e p o n i m i k u s h i v a t k o z o t t s á g a p e d i g a k i z á r ó ­ l a g a h i v a t k o z o t t s á g i i n d e x m ü v e k f o r m á l i s h i v a t k o z a t - a d a t a i r a t á m a s z k o d ó k u t a t ó k s z á m á r a m i n d e d d i g n e m s z á m í t o t t " h i v a t k o z o t t s á g " - n a k . E n n e k a k u t a t á s i h e l y z e t n e k a k ö z e i j ö v ő b e l i m e g v á l t o z á s á b a n b í z n i a s z ó b a n f o r g ó f r i s s e n p u b l i k á l t n e m l e g e s é r t e l m ű e r e d m é n y ü n k h a t á s á n a k i l l u z ó r i k u s t ú l b e c s ü l é s e l e n n e , e r r e p e d i g n i n c s h a j l a m u n k . M a g u n k v i s z o n t - é s a z a n é h á n y k u t a t ó - , a k i k n e m t a r t o z u n k a m e n n y i s é g i m u t a t ó k t u d o m á n y o s é s t u d o m á n y o n b e l ü l i m i n ő s é g i - m i n ő s í t ő k é p e s s é g é b e n h í v ő k k ö z é , e g y r e k e v é s b é é r z ü n k i n d í t t a t á s t o l y a n r- s z á m u n k r a n e m m e g l e p ő m ó d o n n e m l e g e s é r t e l m ű - j e l e n s é g t o v á b b i t é n y b e l i v i z s g á l a t á r a , a m e l y e t a p o z i t í v f e l ­ f o g á s ú á l l á s p o n t d i v a t o s v a k h i t e ú g y i s f i g y e l m e n k í v ü l h a g y , i l l e t v e a m ú g y s e m é r t é k e l .

E b b e n a k u t a t á s i s z e m p o n t b ó l p a r a d o x h e l y z e t b e n e z é r t m á r e n n e k a k ö z l e m é n y n e k a z e l e j é n - a 2.132 p o n t b a n - j e l e z t ü k , h o g y a z e l ő z ő k e r e s z t m e t s z e t i v i z s g á l a t n a k e z t a n e m l e g e s é r t e l m ű e r e d m é n y é t m o s t , a z e l l e n ő r z ő s z e r e p ű h o s s z m e t s z e t i v i z s g á l a t s o r á n c s a k " s a r k í t v a " : a s z ó b a n f o r g ó k é t s z e m p o n t ­ b ó l - a z e p o n i m i k u s j e l e n l é t t a r t ó s s á g a é s a z e l n y e r t e p o n i m i k u s h i v a t k o z a t o k s z á m o s s á g a s z e m p o n t j á b ó l - a legkiemelkedőbb szerzők c s o p o r t j a i r a k o r l á t o z ­ va f o g j u k f e l ü l v i z s g á l n i .

(8)

E n n e k é r d e k é b e n e l ő s z ö r k i k e l l e t t m u n k á l n u n k e g y o l y a n t á b l á z a t o t , a m e l y s z e m b e t ű n ő é s j ó l k e z e l ­ h e t ő m ó d o n t ü n t e t i f e l a v i z s g á l a t i a n y a g u n k b a n a h a t m e g f i g y e l é s i i d ő p o n t b a n e p o n i m i k u s a n ( h i v a t k o z v a ) j e l e n l é v ő ö s s z e s e n 4 3 0 szerző s z e m é l y e n k é n t i e p o ­ n i m i k u s j e l e n l é t é t é s a n n a k i d ő p o n t j á t . M u n k á n k

e r e d m é n y e a 4. táblázat, a m e l y b e n a s z e r z ő k n e v e m e l l e t t i 6 n é g y z e t a h a t m e g f i g y e l é s i i d ő p o n t o t ( 1 9 3 4 , 1 9 3 9 , 1 9 4 9 , 1 9 5 9 , 1 9 6 9 , 1 9 7 4 ) j e l z i i d ő r e n d i s o r r e n d b e n . A t e l t n é g y z e t e k a s z e r z ő e p o n i m i k u s j e l e n l é t é n e k t é n y é t r ö g z í t i k .

4. táblázat

A z eponimikus szerzők nem-indexeit eponimikus jelenléte a J O S A - b a n : 1 9 3 4 , 1 9 3 9 . 1 9 4 9 , 1 9 5 9 . 1 9 6 9 . 1 9 7 4

A b b e

• •

Abel

• •

u

11

Abney

• • • • •

A d a m s

• • • • •

Airy

G

• •

A m b a r t s u m i a n

• • • • • •

A m p é r e

G

c

A n d e r s o n

C

1 1

D

A r g a n d

C

Auger

• •

1 ]

• •

A v o g a d r o

n

B a b i n e t

• • • •

Balmer

• • •

Baly

• • • •

Barrell G

• • • •

Bartley

c

• •

B a t e s

• • •

a

B e c q u e r e l

• •

11

Beér

• • • • • •

B e n h a m

• • • •

B e s s e l

• •

B e t h e

• • • • •

Beutler

• • • • •

Bezold C

• • • •

Birge

• • • • • •

Btoch D

• • • •

B o d e

• • •

11 n

de Boer

• • • • • •

Bohr

• • •

Boltzmann

• •

B o r e l

• • •

Born

o

• •

Bose

• • • •

Bouguer ü

B r a d l e y

• • • • • •

B r a g g

• •

B r e w s t e r

• • •

Brillouin

• • •

B r o c a

• • •

B r o d h u n

• •

c

• •

de Broglie

• • • • •

B R O W N

• • • • •

B r o w n

: í

O

B r u n s

; i ( i

B r u n s w i k

• • •

B r ü c k e

• •

Cl

B u c h d a h l

c 3

n

B u d á n

r.

B u d e n b o m

c

G

B u n s e n

• • • •

G

B u l l e r

c

Cl

C a b a n n e s

• • • • •

Callier

• •

C a r t e s i u s n

Cassegrain ; í G G 1.1

(.1

C a u c h y

Cl

Cerenkov

G G G G

C h a p p u i s a

0

IG

Chasle c G

G G G

Chauvenet m G G G C

CheDychev

G D G G

C h t c k e r i n g

• •

Cl

Van Cittert n C

n

C l a u s i u s Í i Q

[ 1

1 1

C l e b s c h

G C

G

Colién ; : G G

G

C o m p l o n

• •

G G

Condon

G

C o n r a d y i )

• •

C

G

Cooley

G O G

Cornu

G

G

G

Cotes

G

n

C o u l o m b 11 G

• •

Cramér

C G Q

G

C r a w l o r d

G

C r o o k e s

• • •

C G G

Curie G

G C C

Czerny G C G

G

C z o c h r a l s k i G G

a

Dale C C G G

G

Damgaard Q G

• •

Dávid

[1 G

: :

Debye

c:

Dirac

G

Dirichlet G G G

• • •

Doppler

D r i l f i e l d

G

G

• •

D r u d e C

G

Duane

G G

G

Dyson G G

• •

G

E b e r h a r d

n

• •

G

E c k a r l Q G

G H G

E d d i n g t o n G G

• •

G G

Edlén C G G

C G

Edser G

G

G G

Ehrentest I :

G G

G

E h r i n g h a u s I : 0

G G ! !

Einstein

G

• •

Elsasser G

• •

G

Erlang G G G 0

• •

E u c l i d

• •

G m G

Euler G G G u

• •

Fabry G G

m G

Fano

G G 0 G

Faraday

• •

m

F r a n s w o r t h

G

G G a

Fechner

• •

G

a

Fejér

• • •

a

*

G

Fermat 0 G

m

Ábra

Updating...

Hivatkozások

  1. efi.fi
Kapcsolódó témák :