T H E L E K E S SY I M R E. 1 4 9 7 — 1 5 6 0.

35  Letöltés (0)

Teljes szövegt

(1)

T H E L E K E S S Y I M R E .

1 4 9 7 — 1 5 6 0 .

N E G Y E D I K É S B E F E J E Z Ő K Ö Z L E M É N Y .

I z a b e l l a k i r á l y n é F r á t e r G y ö r g y a k a r a t á n a k h ó d o l v a 1551-ben m o n d o t t le fia J á n o s Z s i g m o n d n e v é b e n E r d é l y r ő l , h o g y S z e n t - I s t v á n k o r o n á j á t a m a t ö r t é n e t ü n k b e n oly s o k a t e m l e g e t e t t sziléziai h e r c z e g s é g g e l c s e r é l j e föl. A z ó t a öt e s z t e n d ő telt el, de F e r d i n á n d u r a l m a E r d e l y b e n n e m h o g y m e g s z i l á r d ú l t v o l n a , de n a p r ó l - n a p r a k é t s é g e s e b b é v á l l o t t . H a s z t a l a n volt m i n d e n igyekezete, hogy a p o r t á t e g y e z k e d é s r e b í r j a , k ö v e t e i d r á g a p e n z e n l e g f e l j e b b is rövid f e g y v e r n y u g v á s t , vagy b é k é t v á s á r o l h a t t a k , a m i t a török s z o k á s a s z e r i n t n e m t a r t o t t m e g s n y í l t a n k i j e l e n t e t t e , h o g y J á n o s k i r á l y fiát m i n d e n á r o n visszahelyezi a t y j a ö r ö k s é g é b e . — Az erdélyi r e n d e k r ö v i d idő a l a t t m e g g y ü l ö l t e k F e r d i n á n d k o r m á n y á t , é s v i s s z a k í v á n t á k J á n o s Z s i g m o n d o t , hogy l e g a l á b b a t ö r ö k ö r ö k ö s z a k l a t á s a i t ó l s z a b a d u l j a n a k . — Az e l é g e d e t l e n s é g é v r ő l - é v r e foko- z ó d o t t , s m í g az agg P e t r o v i c s f o l y t o n o s é r i n t k e z e s b e n a f é n y e s p o r t á v a l , a f r a n c z i a u d v a r á l t a l is s a r k a l t a t v a , m i n d e n követ meg- m o z d í t o t t g y á m f i a e r d e k é b e n , a d d i g az erdélyi r e n d e k D o b ó I s t v á n v a j d á r a p a n a s z k o d t a k F e r d i n á n d előtt, ki t a p i n t a t l a n b á n á s m ó d j á - val, z s a r o l á s a i v a l és e r ő s z a k o s k o d á s á v a l , csak sietteté a z o n m o z g a - lom kitörését, m e l y I z a b e l l a és fia v i s s z a h o z á s á v a l E r d é l y k ü l ö n - v á l á s á t e r e d m é n y e z t e .

Még a H a b s b u r g h á z h o z t e r m é s z e t s z e r ű l e g m i n d i g r a g a s z k o d ó szászok is m e g t a g a d t á k h a g y o m á n y o s h ü s é g ü k e t s készek voltak J á n o s Z s i g m o n d m e l l é á l l a n i , h a a m ú l t feledve s kiváltságaik b i z t o s í t v a lesznek. A r e n d e k m á r 1556 e l e j é n követeket k ü l d ö t t e k

(2)

F e r d i n á n d h o z , kik s é r e l m e i k e t e l ő s o r o l v á n , a r r a k é r t e k az u r a l k o - dót, hogy m e n t s e fel őket h ű s é g i e s k ü j ö k alól, h a E r d é l y r e oly kevés g o n d j a v a n . — E z t m e g e l ő z ő l e g m á r a v a j d a m e l l ő z é s é v e l B a l a s s a M e n y h é r t e t f ő k a p i t á n y n y á v á l a s z t o t t á k , ki az u r a l k o d ó h á z elkeseredett ellensége s K e n d y F e r e n c z c z e l e g y ü t t az I z a b e l l a v i s s z a h o z a t á s á t s ü r g e t ő p á r t f ő v e z é r e volt.

E r d é l y k ü l ö n v á l á s á n a k a z o n b a n a politikai a l a k u l á s o k s a viszonyok k é n y s z e r í t ő h a t a l m á n a k k ö v e t k e z t é b e n s z ü k s é g k é p e n is be kellett k ö v e t k e z n i s m o s t h a t a l m a s e m b e r e k á l l o t t a k a m o z g a l o m élére, kik a százados t ö r e k v é s t rövid idő a l a t t m e g v a l ó s í t o t t á k . H a s z t a l a n volt ez ellen m i n d e n k ü z d e l e m , h a s z t a l a n u l p a z a r o l t á k a h o n ü v e r t : a K i r á l y h á g ó n t ú l i országrész ö n á l l ó s á g a m á r csak idő kérdése volt.

I z a b e l l a m é g alig l é p t e á t M a g y a r o r s z á g h a t á r a i t , m á r E r d é l y F e r d i n á n d r a n é z v e t ö k é l e t e s e n el volt veszve. D o b ó m e g k í s é r l e t t e u g y a n az e l l e n á l l á s t , de m i u t á n n e m c s a k v a j d a t á r s a K e n d i , d e s a j á t h a d i n é p e is e l p á r t o l t tőle, m e g v o l t b é n í t v a m i n d e n igyeke- zete és S z a m o s ú j v á r b a z á r k ó z v a k é t s é g b e esve s z e m l é l t e a h i h e t e t - len g y o r s a s á g g a l t e r j e d ő m o z g a l m a t , m e l y n e k h u l l á m a i o k v e t e t l e - n ü l e l t e m e t t é k a z o k a t , kiket m a g u k k a l n e m s o d o r t a k .

Az 1556-ik év végével J á n o s Z s i g m o n d m á r b e n n ü l t a t y j a ö r ö k é b e n . F e r d i n á n d r e n d e s szokása s z e r i n t csak b í z t a t t a kevés s z á m ú híveit s m i d ő n h o s s z a s h a l o g a t á s u t á n a cselekvés t e r é r e lépett, m u l a s z t á s a i t t ö b b é h e l y r e n e m h o z h a t t a . M e r t m í g követei Zay és V e r a n c s i c s , a p o r t á v a l a l k u d o z t a k , F e l s ő - M a g y a r o r s z á g is c s a t l a k o z o t t az erdélyi m o z g a l o m h o z s a gyűlölt n é m e t z s o l d o s o k a t szétverve, egy p á r n e v e z e t e s e b b erősség k i v é t e l é v e l J á n o s Zsig- m o n d n a k hódolt. H a d v e z é r e i egyik k u d a r c z o t a m á s i k u t á n v a l l o t t á k s v a l ó b a n m e g b o t r á n k o z t a t ó az a k ö n n y e l m ű s é g , m e l l y e l F e r d i n á n d ezen országrész v é d e l m é r ő l g o n d o s k o d o t t . A P e r e n y i e k , B e b e k e k , P a t ó c s y a k , B á t h o r y a k k a l , D i e t r i c h és P u k h a i m o k á l l o t t a k s z e m b e n , t a p a s z t a l a t l a n , elbizakodott, g y á m o l t a l a n k a t o n á k , kik n e m c s a k ü t k ö z e t e t veszítettek, de igen g y a k r a n s a j á t ü g y e fogy otts águk m i a t t s e r e g ö k e t is m e g t i z e d e l t é k , végső v e s z e d e l e m b e s o d o r t á k . — G y ü - levész h a d a i k rablásból, f o s z t o g a t á s b ó l éltek m i n t az ú t f é l i m a r t a - lóczok s valóságos I s t e n o s t o r a volt a föld n é p é n a d ü h ö d t né- m e t h a d , mely éhségtől g y ö t ö r t e t v e e m b e r t e l e n e b b volt a p o -

(3)

g á n y n á l , v é r t u g y a n n e m o n t o t t , d e e l v e t t e a p ó r t ó l u t o l s ó b e t ó v ő f a l a t j á t .

C s o d á l a t o s , h o g y a n n y i s z o m o r ú t a p a s z t a l a t b ó l s e m o k ú i t F e r d i n á n d s n e m h a g y o t t fel a m a g y a r o k i r á n t v i s e l t e t ő r é g i b i z o - d a l m a t l a n s á g á v a l . H a d a i v e z é r l e t é t m i n d i g i d e g e n e k r e b í z t a , k i k — egy p á r k i v é t e l é v e l — f e g y v e r e i r e c s a k g y a l á z a t o t h o z t a k .

Í g y t ö r t é n t m o s t is F e l s ő - M a g y a r o r s z á g o n , h o l T a h y , Z a b e r - d i n p ü s p ö k , M á g ó c s y , k i v á l t k é p e n p e d i g F o r g á c h S i m o n e l e i n t e s i k e r r e l k ü z d ö t t e k a f ö l k e l ő k e l l e n , s T a r k ő t , Ú j v á r t , N a g y - I d á t e l f o g l a l v á n , d i a d a l l a l h u r c z o l t á k k ö r ü l F e r d i n á n d z á s z l a j á t , de alig h a g y t á k el a c s a t a t é r t , a n é m e t v e z e r e k f e j ő k e t v e s z t v e , az első m é r k ő z é s n é l c s ú f o s v e r e s é g e t s z e n v e d t e k .

A k i r á l y i h a d a k u g y a n i s P u k h a i m F a r k a s és D i e t r i c h M a r - czel v e z é r l e t e a l a t t a B e b e k e k ős f é s z k e , Krasznahorka, v á r a alá s z á l l o t t a k s az e r ő s s é g e t o s t r o m a l á v é v e o t t v e s z t e g e l t e k egy p á r h ó n a p i g , a n n é l k ü l h o g y j e l e n t é k e n y k ö r t i l b e l ő l 4 — 5 e z e r f ő n y i s e r e g ü k k e l c s a k v a l a m i r e is m e h e t t e k v o l n a . E z a l a t t B e b e k a t ö r ö k t ő l n é m i s e g e d h a d a k a t n y e r v é n , n a g y h i r t e l e n m e g t á m a d t a ő k e t , k i k o s t r o m l ó s z e r e i k h á t r a h a g y á s á v a l g y á v á n m e g f u t o t t a k s az ö s m e r e t l e n v i d é k e n ú t a t v e s z í t v e B e b e k h u s z á r j a i n a k c s a p á s a i a l a t t h u l l o t t a k el. M e g s e m m i s ü l t az egész s e r e g , h a d i f e l s z e r e l é s ü k p e d i g m i n d e n e s t ő l a g y ő z ő k k e z é b e k e r ü l t s h o g y a F e r d i n á n d zász- l a j á t é r ő g y a l á z a t t e l j e s e b b l e g y e n , a z s o l d o s o k az ü t k ö z e t u t á n s a j á t v e z é r e i k e t v a s r a v e r t é k .1)

A k r a s z n a h o r k a i v e r e s é g l e g e l s ő k ö v e t k e z é s e volt, h o g y az e d d i g F e r d i n á n d h o z s z í t ó u r a k é s n e m e s e k is e g y m á s u t á n n y i t o t - t á k m e g v á r a i k a t I z a b e l l a p á r t h í v e i e l ő t t , ú g y h o g y F e l s ő - M a g y a r - o r s z á g o n j ó f o r m á n c s a k Kassa m a r a d t m e g b i r t o k á b a n , m i u t á n a j e l e n t é k e n y e b b e r ő s s é g e k k ö z ü l Husztot S z a l a y B e n e d e k es K o r l á t h M i h á l y , Tokajt N é m e t h y F e r e n c z s n e m s o k k a l u t ó b b , Váradot F o r g á c h S i m o n h ő s i e l l e n t á l l á s u t á n v é g r e is k é n y t e l e n e k v o l t a k f e l a d n i . A K a s s a k ö r ü l f e k v ő t a r t o m á n y a z o n b a n l e g n a g y o b b rósz-

]) Istvánffy elbeszélése szerint a gyáva vezérek zsoldjuk és katonai rangjuktól csúfosan megfosztattak, Thelekessy armalis levelében azonban Ferdinánd kedves hívének nevezi Pukhaimot, ki állásáról önkényt mon- dott le.

(4)

b e n m á r a f e l k e l ő k e t u r a l t a s e k i v á l ó f o n t o s s á g ú h e l y m e g m a r a - d á s a is n a g y o n k é t s é g e s v a l a . Az O r s z á g r é s z b i r t o k l á s a p e d i g K a s s á - tól f ü g g ö t t ; h a ez f e l a d j a m a g á t , F e r d i n á n d ü g y e m e n t h e t e t l e n ü l veszve v a n . — F e r d i n á n d n a k t e h á t k é s e d e l e m n é l k ü l u j c s a p a t o k a t k e l l e t t k ü l d e n i e e r r e a h a r c z t é r r e s oly h a d v e z é r t , k i n e k b á t o r s á g a , s e l e g e n d ő k e p e s s e g e l e g y e n s z e m b e s z á l l a n i a f ö l k e l ő k n e k l é p t e n - n y o m o n n ö v e k e d ő t á b o r á v a l . A n e h é z k e s n é m e t g y a l o g s á g g a l i t t m á r t ö b b é s e m m i r e s e m l e h e t e t t m e n n i , e l h a t á r o z o t t g y o r s f e l l é - p é s r e v o l t s z ü k s é g , j ó l f e g y e l m e z e t t l o v a s h a d o s z t á l y r a , m e l y v a k - m e r ő e n b e é k e l j e m a g á t az e l l e n s e g e s t á b o r k ö z e p é b e s m e g n y i t v á n az u t a k a t , f e l s z a b a d í t s a K a s s á t , a h o v a t o v á b b s z ű k e b b k ö r r e v o n t o s t r o m z á r alól.

I l y k ö r ü l m é n y e k k ö z ö t t F e r d i n á n d v é g r e is m a g y a r t a n á c s o - s a i r a h a l l g a t v á n , Thelekessy Imre lévai k a p i t á n y t , ki S z i g e t v á r f ö l - m e n t é s é n é l is m é l t ó n a k m u t a t t a m a g á t az u r a l k o d ó k ü l ö n ö s b i z a l - m á r a , az i f j ú F e r d i n á n d f ő h e r c z e g t á b o r á b ó l , k ö r ü l b e l ő l 5 0 0 f ő n y i h u s z á r s á g g a l e g y e n e s e n f e l s ő - m a g y a r o r s z á g i h a d a i n a k s e g í t s é g e r e k ü l d ö t t e .

I m r e k a p i t á n y e b b e n az i d ő b e n m á r 6 0 f e l é j á r ó ö r e g vitéz volt, de egy p i l l a n a t i g s e m h a b o z o t t a n a g y f e l e l ő s s é g g e l j á r ó m e g - b í z a t á s t e l f o g a d n i s az 1 6 5 6 - i k év ő s z é n F e l s ő - M a g y a r o r s z á g o n t e r m e t t .1) K a t o n a volt m i n d e n i z e b e n , s í g y n e m v á l o g a t o t t a m e g - b í z a t á s o k b a n , d e t ű z ö n , v í z e n k e r e s z t ü l h í v e n k ö v e t t e z á s z l a j á t ; b i r t o k - ü g y e i p e d i g k e v é s g o n d o t o k o z t a k n e k i , m e r t ú g y ő s t ő l m a r a d t c s e k é l y ö r ö k e , m i n t a d o m á n y o s j ó s z á g a i a t ö r ö k á l t a l m e g - s z á l l o t t t e r ü l e t e n v a g y a z o k s z o m s z é d s á g á b a n f e k ü d t e k , d e n e m is k é p e z t e k v a l a m i n a g y u r a s á g o t , u g y h o g y j ö v e d e l m ü k b ő l b i z o n y b a j o s d o l o g l e t t v o l n a t i s z t e s s é g e s e n f e n n t a r t a n i c s a l á d j á t . U g y -

*) Thelekessy Felső-Magyarországba való érkezésének idejét sem kút- főinkből sem az oklevelekből pontosan meghatározni nem lehet. Miksa cseh király, 1557 márczius 15-én úgy emlékszik róla, mint a ki ő felsége dolgai- ban állandóan Felső-Magyarországban van elfoglalva s Ferdinánd 1557. év július 10-én szerződik vele, mint zsoldos kapitányával. Minthogy azonban

armalis levelében határozottan az áll, hogy a királyi hadak veresége követ- keztében küldötte őt Ferdinánd Felső-Magyarországba, ez alatt pedig csak a krasznahorkai vereség értendő, Imre kapitánynak az 1556-ik év őszén már új állomásán kellett lenni.

(5)

l á t s z i k n e m is s o k a t t ö r ő d ö t t v e l ü k , f ő l e g első f e l e s é g é n e k h a l á l a u t á n ; 1 5 5 5 - b e n t r e n c s é n y i h á z á t is e l a d t a H o r v á t h B e r t a l a n n a k1) s m a K ő s z e g n é l , h o l n a p V e s z p r é m b e n , m a j d L é v á n é s B a b o c s á n á l m é r k ő z v é n a t ö r ö k k e l , k é t á r v á j á n a k n e v e l t e t é s e felől s e m g o n d o s - k o d h a t o t t k e l l ő l e g , n e m h o g y b i r t o k a i v a l f o g l a l k o z h a t o t t v o l n a .

M e r t első h á z a s s á g a is k é s ő c s k é n j u t o t t e s z é b e , v a g y az ö r ö k ö s h a d i l á r m a k ö z ö t t a r r a s e m é r h e t e t t r á , elég az h o z z á , h o g y f e l e s é g e h a l á l a i d e j é n fia és l e á n y a e g y a r á n t k i s k o r ú a k v o l t a k , kik m é g n a g y o n m e g e r e z h e t t é k a g o n d o s a n y a i kéz h i á n y á t . U g y l á t s z i k r o k o n o k r a s e m b í z h a t t a ő k e t , m e r t t e s t v é r e i e g y m á s u t á n d ő l t e k ki m e l l ő l e , m e g h á z a s o d n i p e d i g d e r e s e d ő f ő v e l , m i k o r az e m b e r mái- j ó v a l m a g h a l a d t a az ö t v e n e t , t a l á n m é g e s o k a t p r ó b á l t k e m é n y vitéz e l ő t t is m e r e s z v á l a l k o z á s n a k t e t s z e t t .

D e u t ó v é g r e is m i t t e h e t e t t e g y e b e t ? — G y e r m e k e i n e k g o n d - v i s e l ő r e , c s a l á d i t ű z h e l y r e v o l t s z ü k s é g ü k , m e r t a fiút m é g c s a k m a g a m e l l é v e h e t i a n y e r e g b e s f e l n ő t t v o l n a az is m i n t ő, a csa- t á k z a j á b a n , d e a l e á n y g y e r m e k s o r s a e g é s z e n m á s , a z t s e m a t á b o r b a n e m v i h e t i , s e m i d e g e n e k k ö z ö t t n e m h a g y h a t j a e b b e n a h á b o r ú s v i l á g b a n , m i k o r a f ő u r a k v á r a i n a k é v s z á z a d o s t ö m ö r f a l a i é p o l y k e v é s b i z t o n s á g o t n y ú j t a n a k , m i n t a p ó r b o g á r h á t ú v i s k ó j a . M e g h á z a s o d o t t t e h á t m á s o d s z o r is, f e l e s é g ü l v é v é n G a r a y B á n f f y K a t á t , a t ö r t é n e t ü n k b e n oly n a g y s z e r e p e t j á t s z ó G a r a y c s a l á d u t o l s ó férfi t a g j á n a k , L ő r i n c z n e k l e á n y á t .

E v á l a s z t á s v a l ó b a n d i c s é r e t é r e v á l i k I m r e k a p i t á n y n a k és a m e l l e t t b i z o n y í t , h o g y m i e l ő t t h á z a s s á g r a s z á n t a f e j é t , e l ő b b o k o s e m b e r m ó d j á r a j ó l k ö r ü l t e k i n t e t t és a l a p o s a n m e g f o n t o l t a m i t cse- lekszik, n e h o g y k é s ő b b m e g b á n j a e l h a t á r o z á s á t . G a r a y K a t a m á r c s a k a z é r t is i l l e n d ő t á r s v o l t h o z z á , m e r t n e m v a l a m i n a g y o n fiatal, s e m p á r t á b a n m e g v é n ü l t a g g s z ű z , h a n e m t i s z t e s k o r ü ö z v e g y v a l a , ki m á r k é t f é r j e t t e m e t e t t el. — E l s ő f é r j e M a r k o s v a g y O c s a r e v i c s P é t e r , h a t a l m a s rácz f ő n e m e s , S z a p o l y a y n a k b u z g ó h í v e s a kis J á n o s Z s i g m o n d n a k k e r e s z t a t y j a volt,2) k i n e k h a l á l a u t á n G o t h ó M i k l ó s h o z m e n t n ő ü l s ez t e k i n t é l y e s v a g y o n á t v é g r e n d e l e t é - b e n r e á h a g y t a .3) P e d i g a t y j a u t á n is s o k a t ö r ö k ö l t K a t a a s s z o n y ,

*) Orsz. levélt. N. R. A. fasc. 725. m. 47.

2) Dr. Thallóczy Lajos: Csömöri Zay Ferencz.

3) Orsz. levélt. Lib. Reg. I I . 415. 1

(6)

az ős G a r a y j ó s z á g o k b ó l s i g a z á n <>értékes* ö z v e g y v a l a , ki h a m i n - d e n á r o n f é r j h e z a k a r m e n n i , b i z o n y á r a v á l o g a t h a t a k é r ő k b e n s h o g y m é g i s a m á r h a j l o t t k o r ú , n e m g a z d a g , n e m is v a l a m i m a g a s á l l á s ú v a g y f é n y e s n e m z e t s é g b ő l v a l ó T h e l e k e s s y t v á l a s z t o t t a , a n n a k a jele, h o g y k ü l ö n ö s e n b e c s ü l t e az e g y e n e s , s z i l á r d j e l l e m ű , j e l e s vitéz h í r e b e n á l l ó f é r f i ú t s k é t s z e r e s ö z v e g y s é g e s z o m o r ú f á t y o l á t é r d e m e s n e k t a r t á l e t e n n i é r e t t e .1)

E h á z a s s á g g a l T h e l e k e s s y t ö b b e l ő k e l ő ö s s z e k ö t t e t é s m e l l e t t s ó g o r a l e t t r é g i b a j t á r s a C s ö m ö r i Z a y F e r e n c z f ő k a p i t á n y n a k , k i n e k f e l e s é g e , B o r b á l a , G a r a y K a t á n a k t e s t v é r h ú g a v o l t . Z a y m á r e b b e n az i d ő b e n i g e n k e d v e l t e g y é n i s é g v a l a az u d v a r n á l , f o n - tos t i s z t s é g e k e t b í z t a k r e á s m i n t n y e l v e k b e n j á r t a s , k i v á l ó m ű v e l t - s é g ű ü g y e s d i p l o m a t á t , K o n s t a n t i n á p o l y i k ö v e t j á r á s o k r a a l k a l m a z t a őt F e r d i n á n d . A s ó g o r o k s z e r e t t é k s k ö l c s ö n ö s e n t á m o g a t t á k egy- m á s t , k e d v e n c z e s z m é j ü k volt, h o g y g y e r m e k e i k e t össze h á z a s í t j á k .

T h e l e k e s s y t e h á t g y e r m e k e i s o r s a f e l e t t n e m a g g ó d o t t t ö b b é , m e r t G a r a y K a t a m a g a g y e r m e k t e l e n l é v é n , az á r v á k n a k v a l ó s á g o s é d e s a n y j u k lett. — P á r t f o g ó j u k is a k a d t az e l ő k e l ő a t y a f i s á g között, k i k t á v o l l é t e a l a t t s z ü k s é g e s e t é n v é d e l m ü k r e k e l t e k .

I m r e k a p i t á n y , m i n t m á r e m l í t e t t ü k , 5 0 0 f ő n y i m a g y a r h u - s z á r r a l i n d u l t el a m á r m á r e l v e s z e t t o r s z á g r é s z v i s s z a f o g l a l á s á r a és Kassát v á l a s z t o t t a h a d - m ű k ö d é s e k ö z p o n t j á ú l , m e l y n e k p a - r a n c s n o k s á g á t F e r d i n á n d e b b e n az i d ő b e n M a c z e d o n i a i P é t e r h e - l y e t t D e r s f f y I s t v á n r a b í z t a , az ö s s z e s k i r á l y i h a d a k p e d i g m é g m i n d i g P u k h a i m F a r k a s v e z é r l e t e a l a t t á l l o t t a k . — 0 m i n t egy- s z e r ű z s o l d o s k a p i t á n y j e l e n t m e g k ö z ö t t ü k s á l l á s á n a k t e k i n t é l y t és m é l t ó s á g o t e g y e d ü l vitézi h í r e s c s a k h a m a r b e b i z o n y í t o t t f é n y e s h a d v e z é r i k é p e s s é g e i k ö l c s ö n ö z t e k .

F e r d i n á n d ez a l a t t S z i l é z i a , C s e h és P o r o s z o r s z á g b ó l j e l e n - t é k e n y z s o l d o s h a d a k a t f o g a d o t t , m e l y e k G e r a t o v J á n o s , . J a b l u n k o w A l b e r t és S p o r h a i m J a k a b v e z é r l e t e a l a t t K a s s á n t á b o r o z t a k , h o v a

') Nincs is nyoma, mikor köttetett e házasság, de 1557 július 6-án Garay Kata már Thelekessyné. (Orsz. levélt. Lib. Reg. II. 272. 1.), de mint- hogy 1656 tavasza óta Imre kapitány szünet nélkül hadakozott, a liáztüz- nézésre nem érhetett reá s több okból is nagyon valószínűnek látszik, hogy házassága 1555 végére vagy 1556 elején történt.

(7)

T h e l e k e s s y m e g é r k e z v é n , a h a d i t e r v e t k ö z ö s e n m e g á l l a p í t o t t á k s k e s e d e l e m n e l k ű l a f ö l k e l ő k e l l e n i n d u l t a k .

H ő s ü n k t a g a d h a t l a n ú l n a g y f e l a d a t t a l á l l o t t s z e m k ö z t , m e l y - n e k m e g o l d á s á t ó l n e m csak s a j á t h í r n e v e , d e c s a l á d j á n a k , m a r a d é - k a i n a k j ö v e n d ő j e is f ü g g ö t t . M e r t T h e l e k e s s y , a n e g y v e n év c s a t á i - b a n m e g ő s z ü l t v é n b a j n o k , j ó f o r m á n s z e g é n y e m b e r v o l t , s z o l g á l a - t a i t n e m j u t a l m a z t á k k e l l ő l e g s m í g m á s , p o l i t i k a i t e k i n t e t b e n j e l e n t é k e n y e b b e m b e r e k , u r a d a l m a k a t , o r s z á g o s m é l t ó s á g o k a t n y e r t e k , n e k i c s a k e g y p á r e l h a g y o t t u d v a r h á z j u t o t t , s s z e r e n c s e h a b i r t o k l á s á é r t k ö l t s é g e s p e r e k e t n e m k e l l e t t f o l y t a t n i a . M o s t h a g y ő z , és vissza á l l í t j a F e r d i n á n d u r a l m á t F e l s ő - M a g y a r o r s z á g o n , d i c s ő s é g g e l f e j e z i b e h o s s z ú h a d i p á l y á j á t s az u d v a r b i z o n y á r a n a g y o b b t e k i n t e t t e l lesz e r d e m e i r e m i n t e d d i g e l é volt, d e h a a sze- r e n c s e élte a l k o n y á n h á t a t f o r d í t n e k i , m a g y a r l e t e r e v a l ó s z í n ű l e g m é g egy j e l e n t é k t e l e n e r ő s s é g p a r a n c s n o k s á g á t s e m b í z z á k t ö b b é r e á , h a n e m v é g k i e l é g í t é s ü l m é g egy u d v a r h e l y e t i n s c r i b á l v á n n e k i , e l k ü l d i k p i h e n n i t ü z e l ő j e m e l l é .

M e r t n i n c s k é t s é g b e n n e , h o g y l á t s z ó l a g o s a l á r e n d e l t s é g e d a c z á r a , az egész h a d j á r a t o t T h e l e k e s s y i n t e z t e , s a f e l e l ő s s é g e g y e d ü l ő t t e r h e l é . U t a s í t á s a s z ó b e l i , s a m e l l e t t i g e n r ö v i d v o l t : Győzni minden áron! I m r e k a p i t á n y t e h á t e h h e z t a r t o t t a m a g á t , s m i u t á n t a p a s z t a l t a , h o g y F e r d i n á n d i d e g e n z s o l d o s a i , n e m c s a k h a r c z r a k é s z e n , d e a m i f ő — e g y h a v i z s o l d j u k a t e l ő r e f ö l v é v é n — h a r c z i k e d v b e n is á l l a n a k , s i e t t e t é a t á m a d á s t , n e h o g y a h a d j á r a t s i k e r e , a z s o l d o s o k n a k m i h a m a r á b b b e k ö v e t k e z e n d ő f i z e t e t l e n s ó g e m i a t t — m e g h i u s ú l j o n .1)

*) Igen jellemző a mit erre vonatkozólag Forgách Simon, öcscse Commentárjaihoz csatolt jegyzetében elbeszél: «Mert ugyan törvények ez, hogy mikor alábocsátják őket, akkor adnak csak egy hó pénzt nekik, az után kóborlással élnek, a hol nincs mit kóborlani, ott éhei halnak; mert senki élést nem viszen utánnok, miért hogy nincs mivel megvenniek, ha penig visznek is valami élést, nincsen mit adni érte; ha meg ér szegén betegedni, egy jó falatot, egy ital bort nincs mivel venni, soha fel nem táplálhatja magát, hanem meg kell h a l n i ; magok is annyira elunják egy- mást, hogy oztán az betegeknek feléjök se mennek, hanem az mellikkel asszonyember vagyon, míg az egésséges az mint lehet bánik vele, ha az is megbetegszik, senki feléjök sem megyen oztán, hogy ki nem mehetnek

(8)

E m l í t e t t ü k m á r , h o g y K a s s á t m i n d e n f e l ő l e l l e n s e g k ö r n y e z t e , s a f ö l k e l ő k k ö z e l f e k v ő e r ő s s é g e i k b ő l k i - k i r o n t v á n , a k i r á l y i h a d a - k a t k e r e s z t t ű z b e v e t t é k s az u t a k a t e l z á r v á n , n e m c s a k m o z d u l a - t a i k b a n a k a d á l y o z t á k , d e v á r a t l a n t á m a d á s a i k k a l z a v a r b a h o z v á n , a p r ó b b c s a t á r o z á s o k a l k a l m á v a l , e g y s z e r - m á s s z o r s o k a t l e v á g t a k b e n n ö k . T h e l e k e s s y a t a p a s z t a l t k a t o n a éles s z e m é v e l m i n d j á r t b e l á t t a , h o g y h a s o n l ó k ö r ü l m é n y e k k ö z ö t t F e r d i n á n d h a d a i j ó f o r - m á n c s a k K a s s a es k ö r n y é k e v é d e l m é r e s z o r í t k o z h a t n a k , d e t á m a - d ó l a g l é p n i fel s t e r v s z e r ü l e g i n t é z n i a h a d j á r a t o t t e l j e s l e h e t e t l e n - ség, m í g a T i s z a és B o d r o g k ö z e a f e l k e l ő k h a t a l m á b a n v a n , s m í g a f o l y ó k m e n t é n é p ü l t e r ő s s é g e k le n e m r o n t a t n a k . T a p a s z t a l t a , h o g y az e r d é l y i é s f e l s ő m a g y a r o r s z á g i m o z g a l o m ö s s z e t a r t ó k a p - c s a i t ezek a m a g u k b a n v é v e j e l e n t é k t e l e n , d e az e g y ü t t e s m ű k ö d é s s z e m p o n t j á b ó l i g e n f o n t o s — e r ő s s é g e k k é p e z t é k ; az v o l t t e h á t c z é l j a , h o g y e l f o g l a l á s u k á l t a l a k é t f e l ő l t á m a d ó , s e g y m á s s a l f o l y t o n o s é r i n t k e z é s b e n á l l ó e l l e n s é g e t k ü l ö n és b i z t o s a b b a n v é d - h e t ő t e r ü l e t r e s z o r í t s a , s a m o z g a l o m t e r j e d é s é t ú g y s z ó l v á n l o c a l i - s á l j a , e n n e k m e g t ö r t é n t e u t á n p e d i g a k i r á l y i h a d a k a t c z é l s z e r ü e n m e g o s z t v á n , e g y s z e r r e t ö b b o l d a l r ó l t á m a d h a s s o n .

M i n d e n e k e l ő t t t e h á t a z e m p l é n i v á r k a s t é l y t t á m a d t a m e g , m e l y e t a f ö l k e l ő k v e z é r e , P e r é n v i G á b o r , i g e n h e l y e s s t r a t é g i a i fel- f o g á s s a l közel a B o d r o g h o z a b b ó l a c z é l b ó l é p í t e t t , h o g y b e l ő l e a k i r á l y i h a d a k n a k m i n d e n m o z d u l a t á t s z e m m e l t a r t h a s s a , s v i t é z e i s z e r t e k ó b o r o l v á n , g y a k r a n egész K a s s á i g ű z t é k a p o r t y á z ó n é m e t z s o l d o s o k a t .

T h e l e k e s s y l á t v á n , h o g y az e m l í t e t t v á r k a s t é l y n e m v é d e - l e m r e é p ü l t , b e s e m v á r t a , m í g a k a s s a i h a d a n é m e t f a j j e l l e m z ő f o n t o s k o d á s á v a l n a g y l o m h á n m e g m o z d ú l t , h a n e m v á l o g a t o t t csa- p a t j a i v a l h i r t e l e n m e g t á m a d t a , s m i e l ő t t a t á b o r i á g y ú k és o s t r o m l ó s z e r e k m e g é r k e z t e k v o l n a , r o h a m m a l b e is v e t t e az e r ő s s é g e t .

I n n e n Palócz alá s z á l l o t t , h o l a z o n b a n m á r n e m m e n t o l y k ö n n y e n a d o l o g , s az ő r s é g m i n d e n ó r á n s e g í t s é g e t v á r v á n P e r é - kelekből ; az táborok elbüdösül, eláöglik es nagy nyomorúságos halálokvaf halnak meg, mert sok meggyógyulna bennek, lia volna mit enniök es inniok, de az Jizetetlenseg miatt e'hse'g leszen köztök, abból döghalál, aztán hamisan az magyar e'gnek tulajdonítják». Forgách: Comrnent. akadémia kiadás. 157. 1.

Hadtörténelmi Közlemények. I I . 4 2

(9)

n y i G á b o r t ó l , v i t é z ü l t a r t o t t a m a g á t . Az U n g é s B o d r o g k ö z ö t t é p ü l t v á r k a s t é l y a D o b ó - c s a l á d ősi b i r t o k a volt, d e e s k ü d t e l l e n - s é g ü k , P e r é n y i G á b o r , e r ő s z a k k a l e l v e v é n t ő l ö k , s a j á t h a d i n é p é v e l r a k t a m e g , s ü g y m e g e r ő s í t e t t e , h o g y T h e l e k e s s y c s a k n a g y e r ő - f e s z í t é s s j e l e n t é k e n y v e s z t e s é g á l t a l j u t h a t o t t b i r t o k á b a . M i k o r a s ü r ü á g y ú z á s k ö v e t k e z t é b e n a f a l a k m á r m e g t ö r t e k , T h e l e k e s s y r o h a m r a p a r a n c s o l t a v i t é z e i t , s m a g a legelöl j á r v á n , p é l d á j a és s z a v a i á l t a l l e l k e s í t e t t e k ö v e t ő i t . A v á r b e l i e k a z o n b a n e m b e r ü l v é d - t é k m a g o k a t , d e l á t v á n , h o g y s e g í t s é g s e h o n n a n s e m é r k e z i k , b u z - g a l m o k l a n k a d n i k e z d e t t , m í g az o s t r o m l ó k T k e l e k e s s y b u z d í t á s á r a ú j ú l t e r ő v e l r o h a n t á k m e g a t á m a d t r é s e k e n a f a l a k a t , s r ö v i d , d e v é r e s k ü z d e l e m u t á n b e is v e t t é k az e r ő s s é g e t , — m e l y e t a z t á n I m r e k a p i t á n y f ö l d i g r o n t a t o t t .

E z a l a t t P e r é n y i G á b o r is h í r ü l v e t t e , h o g y P á l ó c z o t T h e l e k e s s y e r ő s e n v í v a t j a , e g y b e g y ü j t é t e h á t a k i r á l y n é h a d a i t , s j e l e n t é k e n y s e r e g g e l a v á r k a s t é l y f ö l m e n t é s é r e i n d u l t . M i k o r Varannó a l á é r k e - z e t t , m e g h a l l o t t a , h o g y m á r m i n d e n k é s ő , m e r t P a l ó c z e l e s e t t , s az o s t r o m l ó k t ő b ő l e l h á n y t á k , d e é r t e s ü l t a r r ó l is, h o g y a k i r á l y i h a d a k f i z e t ő m e s t e r e , G o r c z a k k e r J á n o s , k e v é s s z á m ú m a g y a r - n é m e t l o v a s é s g y a l o g h a d i n é p p e l K a s s á r ó l P á l ó c z f e l é i g y e k s z i k , h o g y az o s t r o m l ó s e r e g n e k p é n z t , k í s é r ő i b e n p e d i g f e g y v e r e s s e g í t s é g e t v i g y e n .1) E r r e P e r é n y i t ü s t é n t m e g v á l t o z t a t t a s z á n d é k á t , s G o r - c z a k k e r n é l g a z d a g z s á k m á n y r a s z á m í t v á n , ü l d ö z ő b e v e t t e , ki a z o n - b a n l á t v á n a v e s z é l y t , ú t j á t m e g v á l t o z t a t t a , s m i e l ő t t P e r e n y i n y o - m á b a é r t v o l n a , a B á t h o r y - n e m z e t s é g v a r a n n ó i u d v a r h á z á b a v o n ú l t , s a k ü l ö n b e n is s z i l á r d k ő é p ü l e t e k e t s á n c z o k k a l és f ö l d h á n y á s o k k a l m e g e r ő s í t v é n , e l s z á n t a m a g á t a v é d e l e m r e .

*) Istvánffy (Lib. XIX.) és Thelekessy armalis levele, úgy adják elő a dolgot, hogy ez a Gorczakker (Istvánffynál Gersacher, az armalisban Hertschacher), mint Ferdinánd egyik hadnagya, egyenesen a Pálóczot ostromló sereg segítségére indúlt. így vélekedik Forgách Ferenoz is a maga Commentárjaiban, de testvére Forgách Simon, mint legilletékesebb tanú, előadását a következő megjegyzéssel kíséri «Garciaker nem volt főhadnagy, hanem fizető és mustra mester, pénzt vitt a hadaknak s kassai németek és magyarok kísérték, kiket Perényi a varannai udvarba szorított. A német had ekkor Leleszt vitatta, Perényi Gábriel népére». Ez utolsó állítására nézve azonban Simon úr is téved, mert Lelesz ostroma 1558-ban történt.

(V. ö. Istvánffy i. h. Forgách Comment. 166. 1. akadémiai kiadás.)

(10)

P e r é n y i n e m lévén o s t r o m h o z készülve, h á r o m n a p i g h a s z - t a l a n ú l törette a n a g y e l s z á n t s á g g a l v é d e l m e z e t t t o r l a s z o k a t , s ez- a l a t t G o r c z a k k e r m e g h i t t e m b e r e i által levelet k ü l d ö t t T h e l e k e s s y - n e k , hogy h a l a d é k t a l a n u l segítségére siessen, m e r t a veszély n ö t t ö n n ő t t , s az o s t r o m l o t t a k , m i n t előre l á t n i l e h e t e t t , m á r csak rövid ideig t a r t h a t t á k m a g o k a t . P e r é n y i a z o n b a n a levélvivőket e l f o g a t t a , s k ü l ö n b e n sem t a r t o t t T h e l e k e s s y t ő l , m e r t a B o d r o g f o l y ó , m e l y a két sereget e g y m á s t ó l e l v á l a s z t á , a f o l y t o n o s esőzések k ö v e t k e z - t é b e n o l y a n n y i r a m e g á r a d t , h o g y az á t k e l é s r a j t a l e h e t e t l e n n e k látszott. E h h e z j á r u l t m é g , a m i r ő l a z o n b a n v a l ó s z í n ű l e g s e m G o r - c z a k k e r , s e m P e r é n y i n e m t u d o t t , h o g y I m r e k a p i t á n y P a l ó c z o s t r o m á n á l csípején s e b e t k a p o t t , u g y h o g y a v á r o s b a s z o r u l t m a - g y a r és n é m e t c s a p a t k é t s é g b e e j t ő h e l y z e t b e j u t o t t , s v a l ó b a n csak az i s t e n i g o n d v i s e l é s m e n t h e t t e m e g ő k e t P e r é n y i b o s s z ú j á t ó l .

A gondviselés szerepe pedig egy n ő n e k , H o m o n n a y G á b o r özvegye, G y u l a f f y R o z i n á n a k j u t o t t , ki l á t v á n F e r d i n á n d n é p é n e k v e s z e d e l m é t , t i t k o n é r t e s í t e t t e T h e l e k e s s y t , s ez n e m g o n d o l v a a m a g a b a j á v a l , t ü s t é n t f e l ü l t e t t e h a d a i t , és s z o k o t t g y o r s a s á g á v a l a B o d r o g n á l t e r m e t t .

P e r é n y i m e g l e p e t é s t ő l n e m t a r t o t t , m e r t a f o l y ó n való á t k e l é s t ő is l e h e t e t l e n n e k t a r t á , m á s f e l ő l m e g G o r c z a k k e r levelét elfogván, n e m is sejté, h o g y T h e l e k e s s y é r t e s ü l t a t ö r t é n t e k felől. A z o n b a n r o s s z ú l s z á m í t o t t , m e r t I m r e k a p i t á n y n e m az az e m b e r volt, a kit kitűzött czéljától az a k a d á l y o k e l r e t t e n t e t t e k v o l n a , e l l e n k e z ő l e g lia föltett m a g á b a n v a l a m i t , a z t h a t ö r i k , h a s z a k a d , v é g r e is h a j - t o t t a . M e g i n d í t v á n t e h á t seregét, a m i n t a m e g á r a d t f o l y a m p a r t - j á h o z ért, lelkesítő beszédet t a r t o t t k a t o n á i h o z , h o g y vitéz b a j t á r - s a i k a t , s a j á t v é r ü k e t n e h a g y j á k az ellenség b o s s z ú j á n a k , h a n e m á t k e l v é n a f o l y ó n , siessenek segítségökre. A l e g é n y s é g a z o n b a n I s t e n - k í s é r t é s n e k t a r t v á n a dolgot, n e m h a j o l t b e s z é d j é r e , s m á r - m á r m i n d e n veszve volt, m i d ő n I m r e k a p i t á n y egy h ő s i e s g o n d o - l a t t ó l m e g k a p a t v a , h a l á l m e g v e t é s s e l a h á b o r g ó h u l l á m o k b a u g r a - t o t t . . . A h u s z á r o k l á t v á n s z e r e t e t t öreg v e z é r ö k e t k ü z d e n i a t a j - tékzó h a b o k k a l , n e m a k a r t a k r o s s z a b b a k l e n n i n á l á n á l , s a f é n y e s p é l d a á l t a l g y ú j t o t t lelkesedés t ü z e e l t e r j e d v é n a s e r e g b e n , m i n d - n y á j a n k ö v e t t é k öt, és a f o l y ó n s z e r e n c s é s e n át is k e l t e k .

P e r é n y i h a d a i t m e g v e r n i e z u t á n m á r k ö n n y ű f e l a d a t v o l t ,

4 2 *

(11)

m e r t az o s t r o m l ó k T h e l e k e s s y c s o d á v a l h a t á r o s m e g é r k e z é s é t l á t - v á n , e s z ö k e t v e s z t v e r é m ű l t ö k b e n s z a n a s z é t f u t o t t a k , s I m r e k a p i - t á n y s z o k á s a s z e r i n t k í m é l n i a k a r v á n a m a g y a r v é r t , h a g y t a ő k e t m e n e k ü l n i , é l ü k ö n P e r é n y i v e l , k i c s a k g y o r s l o v á n a k k ó s z ö n h e t é , h o g y o t t n e m h a g y t a a f o g á t , d e í g y is 3 0 0 e m b e r e m a r a d t a c s a t a - t é r e n , m e r t a h u s z á r o k n a g y h a r c z i k e d v ö k b e n i r g a l m a t l a n ú l k a r d - é l r e h á n y t á k a z o k a t , kik j ó s z e r é v e l m e g n e m m e n e k ü l h e t t e k .

E g y ő z e l e m u t á n , m i n t h o g y a t é l m á r b e á l l o t t s a h a d v i s e l é s o r s z á g s z e r t e s z ü n e t e l t , T h e l e k e s s y K a s s á r a , G o r c z a k k e r p e d i g , ki m i n t F e r d i n á n d b i z t o s a t a r t ó z k o d o t t M a g y a r o r s z á g o n ,1) u r a l k o d ó - j á h o z B é c s b e m e n t . E r d e m e i é r t a r a n y s a r k a n t y ú s v i t é z z é t e t t e ő t F e r d i n á n d , T h e l e k e s s y a z o n b a n m e g m a r a d t t o v á b b r a is e g y s z e r ű z s o l d o s k a p i t á n y n a k .2)

A t e l e t s a k ö v e t k e z ő 1 5 5 7 - i k év t a v a s z á t F e r d i n á n d n é m e t - o r s z á g i ú t j á h o z v a l ó k é s z ü l ő d é s e k k e l t ö l t ö t t e el, m e l y n e k b e v a l l o t t c z é l j a az v o l t , h o g y a b i r o d a l m i r e n d e k n é l a r é g ó t a m e g í g é r t és ö r ö k ö s e n s z o r g a l m a z o t t s e g é d h a d a k a t k i e s z k ö z ö l j e , d e t u l a j d o n - k ó p e n a c s á s z á r i k o r o n a m e g s z e r z e s é n f á r a d o z o t t , m e l y r ő l V. K á - r o l y m á r a m ú l t é v b e n l e m o n d o t t . M e g is l á t s z o t t a m a g y a r o r s z á g i ü g y e k á l l á s á n , h o g y az u r a l k o d ó m a g a s c z é l o k u t á n t ö r e k s z i k , m i k - n e k v a l ó s í t á s a k ö z b e n a l a t t v a l ó i n a k n e m k e v é s b b é f o n t o s é r d e k e i t t ö k é l e t e s e n e l h a n y a g o l j a .

H i á b a a g g ó d o t t T h e l e k e s s y , h o g y a F e l s ő - M a g y a r o r s z á g e l f o g - l a l á s á r a oly a l k a l m a s idő e l m ú l i k ; az u d v a r n á l k e v e s e t t ö r ő d t e k az ő a g g ó d a l m a i v a l , h a s z i n t e el is j u t o t t a k a z o k o d á i g , s ú g y l á t s z i k F e r d i - n á n d t ö k é l e t e s e n m e g v o l t e l é g e d v e a h e l y z e t t e l és v é r m e s r e m é n y e k - k e l n é z e t t a k ö z e l j ö v ő b e . A c s á s z á r i k o r o n a m e g s z e r z é s e k é p e z t e m i n - d e n v á g y á t és t ö r e k v é s é t , s ú g y g o n d o l k o z o t t , h o g y a n n a k b i r t o k á b a n M a g y a r o r s z á g f ö l ö t t v a l ó u r a l m á t is k ö n n y e b b e n m e g s z i l á r d í t h a t j a . V i s z o n t a n e m z e t , v a g y l e g a l á b b is a n n a k egy t e k i n t é l y e s t ö b b s é g e ,

l) Fraknói Vilmos: Magyar országgyűlési emlékek, IV. k.

a) Érdekes, hogy a felső-magyarországi hadjárat most előadott rész- leteit, Istvánffy és Thelekessy armalissa, csaknem szórói-szóra egyformán beszélik el, mi arra mutat, hogy Istvánffy mint Oláh Miklós kanczellárnak 1562-ik év óta titkára, ösmerte és olvasgatta Thelekessy czímerlevelének fogalmazatát s több alkalommal Imre kapitányra vonatkozólag annak ki- tételeit is használja.

(12)

s z e n t ü l h i t t e , h o g y h a z á n k a t csak a n é m e t b i r o d a l o m segítségével lehet m e g m e n t e n i a t ö r ö k t ő l . H o g y m e n n y i t á l d o z o t t ez a b i r o d a - l o m é r e t t ü n k , s t u l a j d o n k é p e n kiért á l d o z t a ? — a r r a m e g f e l e l n e k a t ö r t é n e l e m l a p j a i , de v a l ó igazság az, h o g y ez a hit j u t t a t á F e r - d i n á n d o t az Á r p á d o k örökébe, ez c s o p o r t o s í t á k ö r ü l ö t t e a h o n f i a k a t , m i d ő n a t r ó n i n g a d o z n i kezdett a l a t t a , s l e g f ő k e p e n ennek t u l a j d o - n í t h a t ó , hogy m a r a d ó k a i h á r o m s z á z e s z t e n d ő óta viselik f e j ü k ö n a s z e n t I s t v á n k o r o n á j á t .

F e r d i n á n d , m i e l ő t t n é m e t o r s z á g i ú t j á r a i n d ú l t v o l n a , P o - z s o n y b a g y ü j t é össze az o r s z á g r e n d j e i t , s m a g a is m e g j e l e n t k ö z ö t t ü k . A gyűlés 1557 j u n i u s 1 - é n n y í l t m e g s j ú l i u s 3 - á n osz- l o t t fel, m e l y idő a l a t t a r e n d e k k e s e r ű s z e m r e h á n y á s o k a t t é v é n F e r d i n á n d k o r m á n y á n a k , a z s o l d o s h a d a k i s t e n t e l e n z s a r o l á s a i m i a t t , sok feleselgetés u t á n végre is f e l a j á n l o t t á k a h á b o r ú f o l y t a - t á s á r a s z ü k s é g e s p é n z t . Alig ö r v e n d e z h e t e t t ezen v a l a k i j o b b a u T h e l e k e s s y n é l , r e m é l v é n , h o g y f é l e s z t e n d e i t é t l e n s é g u t á n v a l a h á r a i s m é t f e l k ö t h e t i k a r d j á t , s e m b e r ü l elvégezvén a r á b i z o t t a k a t , hosz- szas t á v o l l é t u t á n c s a l á d j á t is v i s z o n t l á t h a t j a .

Alig m ú l t el az o r s z á g g y ű l é s , egy P o z s o n y b ó l j ú l i u s 10-ről keltezett d e c r e t u m o t k a p o t t , m e l y b e n a s z o k o t t c h a b l o n s z e r ű h i v a t - k o z á s s a l h a d i é r d e m e i r e , l o v a s k a p i t á n y á n a k n e v e z i ki őt F e r d i n á n d , 2 0 0 f ő n y i h u s z á r c s a p a t t a r t á s á r a á l l a n d ó hópénzt r e n d e l v é n n e k i .

B á t r a n á l l í t h a t j u k , hogy T h e l e k e s s y n e m volt m e g e l é g e d v e ezzel a d e c r e t u m m a l , m e l y e p e n s é g g e l n e m k ü l ö n b ö z t e t t e őt m e g F e r d i n á n d m á s z s o l d o s k a p i t á n y a i t ó l , p e d i g 3 0 évet m e g h a l a d ó h ü s z o l g á l a t a s a n n y i é r d e m e u t á n j o g g a l r e m é l h e t t e , h o g y az ország- rész f ő k a p i t á n y s á g á t bízzák reá, m e l y P u k h a i m F a r k a s l e m o n d á - sával m e g ü r e s e d e t t . D e m á s f e l ő l a z t is t u d t a , hogy s e m a f é n y e s czím, s e m a m a g a s r a n g n e m elégségesek a r r a , h o g y v a l a k i t j ó h a d v e z e r r é t e g y e n e k , v i g a s z t a l h a t t a t e h á t m a g á t , h o g y m e g v e r i ő az e l l e n s é g e t zsoldos k a p i t á n y i m i n ő s é g é b e n is, csak egyszer hó- p é n z e k i j á r j o n . Á m d e F e r d i n á n d n a k s o k k a l k ö n n y e b b volt r a n g o t és k i t ü n t e t é s t a d o m á n y o z n i , m i n t s e m k a t o n á i z s o l d j á t fizetni, s e l m ú l t a n y á r , m á r az ősz is igen előre h a l a d o t t , de a p é n z csak m e g n e m é r k e z e t t , s T h e l e k e s s y ö s s z e d u g o t t kézzel n é z t e , m i n t k é s z ü l ő d n e k az erdélyi h a d a k B e b e k és B a l a s s a M e n y h é r t vezér- lete a l a t t , m í g ő n a p h o s s z a u t rá é r s z a k á l l á t s z á r í t a n i .

(13)

B e z z e g s ó g o r a , Z a y F e r e n c z , i l y e n e s e t b e n k ö n n y e n t u d o t t s e g í t e n i m a g á n , m e r t v o l t p é n z e elég s é r t e t t e m ó d j á t a s z a p o r í t á - s á n a k , u r a d a l m a i is b ő v e n j ö v e d e l m e z t e k , a d o t t t e h á t k ö l c s ö n F e r - d i n á n d n a k , v a g y e l ő l e g e z t e s a j á t e r s z é n y é b ő l a z s o l d o s o k h ó p é n z é t , ,s b i z o n y n e m is l á t t a k á r á t . K e d v e l t é k , k i t ü n t e t t é k őt az u d v a r n á l , f ő i s p á n s á g o t m á r r é g ó t a v i s e l t , u j a b b a n t a n á c s o s a i közé s z á m l á l j a ő t a k i r á l y , s e g y r e - m á s r a a q u i r á l j a a g a z d á t l a n j ó s z á g o k a t .1)

D e I m r e k a p i t á n y n a k s e m h e v e r ő p é n z e s e m u r a d a l m a i n i n - c s e n e k . a z ü z é r k e d é s h e z n e m é r t , a d ó s s á g o t n e m s z e r e t c s i n á l n i , s az e g y s z e r - m á s s z o r l e f o g l a l t d é z m á b ó l p e d i g b i z o n y n e m k é p e s e l t a r t a n i s e r e g é t , t e h á t n e m t e h e t e g y e b e t , m i n t t ü r e l m e s e n be- v á r j a , m í g F e r d i n á n d ü g y e i r o s s z a b b r a f o r d u l n a k , m a j d e s z é b e j u t a k k o r a z e l f e l e d e t t v é n k a t o n a , k i r ő l o l y g y a k r a n e l ö s m e r t e , h o g y f e g y v e r e i n e k c s a k d i c s ő s é g e t s z e r z e t t .

E s n e m is c s a l ó d o t t s z á m í t á s á b a n , m e r t F e r d i n á n d é r t e s ü l - v é n a r r ó l , h o g y I z a b e l l a , m i ó t a B e b e k e t i s m é t h ű s é g é b e f o g a d t a s a f e n y e g e t ő t ö r ö k h í r e k v a l ó t l a n s á g á r ó l m e g g y ő z ő d ö t t , k o m o l y a n h o z z á l á t o t t a t á m a d ó h a d j á r a t s z e r v e z é s é h e z , m e l y n e k k ö l t s é g e i r e a r e n d e k e d d i g e l é E r d é l y b e n h a l l a t l a n n a g y a d ó k a t v e t e t t e k ki,2) m i n d e n k é p e n a z o n volt, h o g y a t á m a d á s t m e g e l ő z v é n , a f e l s ő T i s z a v i d é k é n l é v ő e r ő s s é g e k e t h a t a l m á b a k e r í t s e , m e l y e k n e k b i r t o k o s a i j o b b á r a I z a b e l l á n a k h ó d o l v á n , h á b o r ú a l k a l m á v a l a k i r á l y i h a d a -

k a t s z a b a d m o z g á s u k b a n l é p t e n n y o m o n a k a d á l y o z h a t j á k .

í g y a l a k u l v á n a v i s z o n y o k T h e l e k e s s y v é g r e is m e g k a p t a a r é g v á r t i n d u l á s i p a r a n c s o t s ezzel e g y ü t t , h o g y a n n á l n a g y o b b k e d v v e l m e n j e n az e l l e n s é g r e , a, felső-magyarországi hadak főkapi- tányságát,3) m e l y r e m é l t ó b b e m b e r t n e m is i g e n t a l á l h a t o t t v o l n a F e r d i n á n d . I m r e k a p i t á n y t e h á t e l f e l e d v é n a v á l l a i r a n e h e z e d ő h a t v a n év s ú l y á t , a n n y i b u z g a l o m m a l l á t o t t f e l a d a t á h o z , m i n t h a m é g e z u t á n a k a r t a v o l n a m a g á t m é l t ó v á t e n n i a r é g m e g é r d e m l e t t k i t ü n t e t é s r e .

I d e j e is v o l t m á r k i b o n t a n i F e r d i n á n d z á s z l a j á t , m e r t a ki- r á l y n é h í v e i a z e r d é l y i h a d a k j ö v e t e l é b e n b i z a k o d v a , v é r s z e m e t k a p t a k a n a g y o b b s e r e g g e l , m e l y n e k k a p i t á n y a i B o r n e m i s s z a B e -

3) Thallóczy id. m.

2) Szilágyi Sándor: Erd. országgyűlési Emi. II. k.

3) Thelekessy armalis levele: Hadtört, közi. 1889. I . füzet.

(14)

n e d e k és H a g y m á s i K r i s t ó f v o l t a k , Munkácsnál s z á l l o t t a k t á b o r b a , h o g y a föld n é p e á l t a l o t t ö s s z e g y ű j t ö t t b o r t i z e d e t h a t a l m u k b a k e r í t s é k s ú t j o k a t f o l y t a t v á n , a k i r á l y i ő r s é g g e l m e g r a k o t t Ungvár é s a m e g f o g s á g b a n lévő D o b ó I s t v á n b i r t o k a , Szerednye, e l l e n n y o - m u l j a n a k .

T h e l e k e s s y , s z o k á s a s z e r i n t , b e n e m v á r t a , m í g a n é m e t h a d f e l k é s z ü l , h a n e m m i u t á n b e k é n y i A l a g h y J á n o s , F e r d i n á n d n a k a k k o r m é g b u z g ó p á r t h í v e , s a j á t k ö l t s é g é n f o g a d o t t 1 0 0 g y a l o g é s 5 0 l o v a s l e g é n y n y e l m e g s e g í t e t t e1) , ö s s z e g y ű j t v é n a r e n d e l k e z é s é r e á l l ó c s a p a t o k a t , k é s e d e l e m n é l k ü l a p á r t o s o k r a i n d ú l t .

Ú t k ö z b e n m a g a m e l l é v e t t e S z e k e l y A n t a l v i t é z l o v a s h a d - n a g y o t , ki m o s t az u n g v á r i k a p i t á n y s á g o t v i s e l t e , s e g y e s ű i t e r ő v e l m e g t á m a d t á k a M u n k á c s k ö r ű i p o r t y á z ó f e l k e l ő k e t . E z e k a z o n b a n m á r j ö v e t e l ö k h í r é r e , c s a t á t n e m a d v a , m e g s z a l a d t a k s e g y r é s z ü k H u s z t r a , m á s r é s z ü k a k o v á s z ó i k a s t é l y b a és M u n k á c s v á r á b a v o n t a m e g m a g á t . — M i n t h o g y a z o n b a n o l y n a g y s z á m m a l v a l á n a k , h o g y az I z a b e l l a h í v e i á l t a l j ó l m e g e r ő s í t e t t m u n k á c s i v á r b e n e m f o g a d - h a t á ő k e t , k ö z v e t l e n ü l a v á r a l a t t ü t ö t t e k t á b o r t , m e l y n e k á g y ú i - t ó l v é d e t v e , t e l j e s b i z t o n s á g b a n v o l t a k .

T h e l e k e s s y l á t t a , h o g y s e m m i r e s e m m e h e t v e l ő k , s h o g y s e - r e g é n e k j a v á t el n e v e s z í t s e , az e l s ő k í s é r l e t u t á n t a n á c s o s a b b n a k t a r t á k i k e r ü l n i a h a s z t a l a n v é r o n t á s t . T a p a s z t a l t a a z t is, h o g y M u n - k á c s k i o s t r o m l á s a h o s s z ú i d ő b e s t e t e m e s á l d o z a t b a k e r ü l n e , d e h o g y m é g is n e j á r t l é g y e n h i á b a , n e m m e s s z e a v á r t ó l e g y a l k a l - m a s és k i t ű n ő e n v é d h e t ő p o n t o n b i z o n y o s e r ő d í t m é n y e p í t é s é h e z f o g o t t s m i u t á n a n n a k g o n d v i s e l é s é r e Z a l a y S i m o n t és P á l y J á n o s t h á t r a h a g y t a , Kovászó a l á v e z e t t e s e r e g é t .

Az i l y e n e r ő d í t v é n y e k , v a g y m i n t a k k o r n e v e z t é k « h u s z á r - várak» i g e n n a g y s z e r e p e t j á t s z o t t a k a F e l s ő - M a g y a r o r s z á g o n v í v o t t h a r c z o k b a n2) és t a g a d h a t l a n u l j e l e n t é k e n y s z o l g á l a t o k a t t e l -

') Dersffy István kassai kapitány, levele a nádorhoz 1557 nov. Orsz.

levélt, kincstári osztálya. (Nádasdy levélt.)

-) Petheő János kassai kapitány, írja 1558 szept. 8-ról Nádasdynak, hogy míg a királyi hadak Barkó várát ostromolták, Némethy Ferencz Szerencs előtt ismét egy ^Huszár váraU csináltatott s 100 lovast 100 gya- logot és két kis taraczkot vitt bele. Orsz. levéltár láncst. osztálya (Nádasdy levéltárai.

(15)

j e s í t e t t e k v á r a k k i o s t r o m l á s a a l k a l m á v a l . T h e l e k e s s y is a v é g r e e p í t e t t e , h o g y a f e l k e l ő k n e k M u n k á c s c s a l v a l ó k ö z l e k e d é s e t m e g - a k a d á l y o z z a és ú g y e l z á r t a á l t a l a az ú t a k a t , h o g y a s z ü k s é g e s é l é s t c s a k n a g y k e r ü l ő v e l l e h e t e t t a v á r b a s z á l l í t a n i . A t i z e d e t e l l e n b e n , m e l y a b b a n az i d ő b e n a v á r a k f ő n t a r t á s á n a k l e g f ő b b s n é h a — k ü l ö n ö s e n p e d i g F e r d i n á n d u r a l k o d á s a a l a t t — é p e n s é g g e l egye- d ü l i f o r r á s á t k e p e z t e , a b e n n l a k ó k i r á l y i ő r s é g k ö n n y e n l e f o g l a l - h a t á , ú g y h o g y M u n k á c s , m e l y n e m t a r t o z o t t a k o r j e l l e m z ő szó- l á s f o r m á j a s z e r i n t ú g y n e v e z e t t « t a r i s z n y á s várak*1) k ö z é , — a k i é h e z t e t é s n e k n é z e t t e l é b e s v é d ő i h a m a r á b b v a g y k é s ő b b , d e m i n d e n b i z o n n y a l k é n y s z e r ü l v e l e s z n e k f ö l a d n i , h a i d e j e k o r á n f ö l m e n t ő s e r e g n e m é r k e z i k .2)

Kovászó, m e l y a M a t u s n a y - n e m z e t s é g b i r t o k a v o l t s a k ö r - n y é k p á r t o s a i t a n y á z t a k b e n n e , n é h á n y á g y ú l ö v é s u t á n m e g a d t a m a - g á t . T h e l e k e s s y C s á h o l y i F a r k a s t ü l t e t t e bele és s e r e g é v e l az U g o c s a v á r m e g y é b e n a l i g p á r ó r á n y i r a f e k v ő Nagy-Szó'llős alá s z á l l o t t .

E n n e k u r a , P e r e n y i F e r e n c z , m i n t az ú j h i t k ö v e t ő j e , az ő s e i á l t a l a l a p í t o t t k o l o s t o r b ó l r é s z i n t k i ü l d ö z t e , r é s z i n t m e g ö l e t t e a f e r e n c z r e n d i s z e r z e t e s e k e t s a X V . s z á z a d b ó l s z á r m a z ó é p ü l e t e t , m e l y a F e k e t e h e g y t ö v é b e n , k ö z é p n a g y s á g ú d o m b o n e m e l k e d e t t , a k i r á l y i h a d a k k ö z e l e d é s e n e k h í r é r e m e g e r ő s i t v e n , c s a l á d j á v a l , k i n c s e i v e l e g y ü t t b e l e k ö l t ö z ö t t . M e r t F e r e n c z u r N a g y - I d a v á r á - n a k l e r o m b o l t a t á s a ó t a n y u g o d t a n v i s e l t e m a g á t , d e a z é r t n y í l t a n

I z a b e l l a f e l e k e z e t é h e z t a r t o z o t t s m i n t B e b e k s ó g o r a k í m é l e t r e n e m i g e n t a r t o t t s z á m o t .

M i k o r k ö v e t e á l t a l f e l s z ó l í t á őt T h e l e k e s s y , h o g y t é r j e n F e r - d i n á n d h ű s é g é r e , e r r ő l h a l l a n i s e m a k a r t , d e v a g y n a g y o n b i z a - k o d v á n a k a s t é l y f a l a i b a n , v a g y v a l a h o n n n a n s e g í t s é g e t r e m é l v é n , e l s z á n t a m a g á t a v é d e l e m r e . — I m r e k a p i t á n y p e d i g n e m s o k a d o -

Zeleméry László egri provisor 1557 aug. 5-röl írja Thelekessynek, liogy Balassa Zsigmond és Bebek ragadozásai miatt a vár nagy szükséget szenved, mert ezek a dézsmát lefoglalják «azért kgd az Istenért leljen módot benne, ne veszessék el ez házat az országtúl, mert csak az kőfala marad, ha az dézsmákat meg nem a lják» pedig «Eger nem tarisznyás vár»

stb. Orsz. levélt. N. B. A. fasc. 403. m. 24.

2) Ezen erődítvénynek csak Forgách Commentárjaiban találom nyo- mát, de mint alább látni fogjuk, a kir. jövedelmek elszámolásainál is em- lékeznek róla.

(16)

z o t t , h a n e m e r ő s e n l ö v e t t e a k ü l s ő f a l a k a t , ú g y h o g y a z o k , k ü l ö n b e n is s ö v é n y b ő l és f ö l d b ő l á l l v á n , c s a k h a m a r össze o m l o t t a k . E k k o r T h e l e k e s s y r o h a m r a p a r a n c s o l v á n v i t é z e i t , az e l l e n á l l á s t m e g k i s e r t ő ő r s é g e t k a r d é l r e h á n y a t t a , P e r é n y i t p e d i g f e l e s é g e é s g y e r m e k e i v e l e g y ü t t r a b b á t e v é n , S á r o s v á r á b a v i t e t t e . — E z a l k a l o m m a l , k r ó n i - k á i n k e l b e s z é l é s e s z e r i n t , 4 0 e z e r f o r i n t o t é r ő z s á k m á n y e s e t t a g y ő - zők k e z é b e , m i t e g y m á s k ö z ö t t h a d i s z o k á s s z e r i n t f e l o s z t o t t a k .1)

T h e l e k e s s y k ö r ű l b e l ő l 1 5 5 7 o k t ó b e r k ö z e p é n f o g l a l t a el S z ő l l ő s t , m e r t az e m l í t e t t h ó n a p 1 7 - é n m á r k i r á l y i ő r s é g v a n a k a s t é l y b a n , v e g y e s e n m a g y a r é s n é m e t S z é k e l y A n t a l és E y s e l e J á - n o s k a p i t á n y s á g a a l a t t , k i k e t T h e l e k e s s y , m í g m a g a Lelesz o s t r o - m á r a i n d u l t , a n n a k v e d e l m ó r e h á t r a h a g y o t t . S z e k e l y A n t a l a z t á n ú g y m e g é p í t t e t é a r é g i b a r á t k o l o s t o r t , h o g y a z n e m k a s t é l y , d e t i s z t e s s é g e s v á r n a k is b e i l l e t t v o l n a , el is n e v e z e n e m c s e k é l y b ü s z k e s e g g e l Szöllös-Ujv árnak, a n e p a z o n b a n c s a k t o v á b b r a is Kankónak e m l e g e t t e , m e l y v a l ó s z í n ű l e g r é g i l a k ó i , a s z ő r k a n k ó s f r a n c i s c a n u s b a r á t o k r ó l r a g a d t reá.'2)

A l e l e s z i k á p t a l a n k a s t é l y á t , t ö b b m á s s a l e g y ü t t , ez o r s z á g - r é s z egyik l e g h a t a l m a s a b b p á r t o s a , P e r e n y i G á b o r , r a g a d t a m a g á - h o z , n e m c s e k e l y r o m l á s á r a F e r d i n á n d h í v e i n e k ! T h e l e k e s s y kí- m é l n i a k a r v á n a m a g y a r v é r t , i t t is f ö l s z ó l í t o t t a e l ő b b az ö r s é g e t , h o g y s z a b a d e l v o n u l á s m e l l e t t a d j á k f e l a k a s t é l y t ; a k i k a z o n b a n g o n d o l v á n , h o g y G á b o r ú r n e m e n g e d i ő k e t e l v e s z n i , h ő s i e s e n k i j e l e n t e t t e k , h o g y a h e l y e t u t o l s ó l e h e l l e t ö k i g v e d e l m e z n i f o g j á k . V i t é z ü l is t a r t o t t á k m a g u k a t e g y n e h á n y n a p i g , m í g a f a l a k o m l a - d o z n i n e m k e z d t e k ; a k k o r a z o n b a n m á r l e l o h a d t b á t o r s á g u k s l á t - v á n , h o g y u r o k f e l ő l b i z o n y m i n d n y á j a n e l p u s z t u l h a t n a k , e g y s ö t é t é j s z a k a t i t k o n k i l o p ó z t a k a v á r b ó l . T h e l e k e s s y e s z r e v e t t e u g y a n s z ö - k é s ü k é t , de f u t n i h a g y t a ő k e t , k e v é s d i c s ő s é g e t t a l á l v á n a b b a n , h o g y m i u t á n c z é l j á t ú g y is e l é r t e , n é h á n y száz h o n f i t á r s á t f e l k o n c z o l t a s s a .3)

*) Istvánffy. XX. k. Forgách id. m .

2) Pesti Ferencz a felső-magyarországi királyi jövedelmek igazgatójá.

nak számadása szerint, Székely Antalnak 59 magyar gyalog vitézre járt kó- pénze, a német gyalogság s a puskások száma nincs megemlítve, de zsold- jukból ítélve, 30—40-en lehettek (Orsz. levélt, kincst. osztálya. A pozsonyi kamarához intézett levelek között.)

3) Istvánffy id. m. XX. Lib.

(17)

N e m s o k idő m ú l v a e z u t á u e g y e n e s e n a p á r t o s u r a k f ö l d j é r e v e z e t t e s e r e g é t T h e l e k e s s y , es Szathmárt k í s é r t e t t e m e g , m e l y e t s o m l y a i B á t h o r y I s t v á n t a r t o t t m e g J á n o s k i r á l y fia h ű s é g é b e n . M o s t is ő v é d e l m e z t e e n a g y f o n t o s s á g ú h e l y e t , e r ő s e n o s t r o m o l - t a t v a T h e l e k e s s y á l t a l , ki ú g y l á t s z i k a v á r e l f o g l a l á s á v a l a k a r t a b e - f e j e z n i e b b e n az e s z t e n d ő b e n v i s e l t h a d j á r a t a i t .

E z a l a t t I z a b e l l a 1 5 5 7 n o v e m b e r 2 4 - r e t á b o r i o r s z á g g y ű l é s t h i r d e t v é n K o l o z s v á r r a , n o v . 2 6 - á n m á r a s e r e g - s z e m l é t is m e g t a r - t o t t á k s a z e r d é l y i h a d a k B e b e k es B a l a s s a M e n y h é r t v e z e r l e t e a l a t t r ö g t ö n m e g i n d ú l t a k F e l s ő - M a g y a r o r s z á g b a , m i n d e n e k e l ő t t S z a t h m á r f ö l m e n t é s é t t ű z v é n ki c z é l u l . — I l y k ö r ü l m é n y e k k ö z ö t t T h e l e k e s s y k é n y t e l e n v o l t f e l h a g y n i az o s t r o m m a l , m e r t az e l l e n - s é g s z á m a s o k k a l n a g y o b b v o l t az ő s e r e g é n é l , s e g y f e l ő l a vár, m á s - f e l ő l a B a l a s s a á g y ú i á l t a l k e r e s z t t ű z b e v é t e t v e , m i u t á n a b e á l l o t t n a g y h i d e g u g y is a k a d á l y o z t a a h a d j á r a t s i k e r e s f o l y t a t á s á t , s é r - t e t l e n ü l v i s s z a v e z e t t e s e r e g é t , e l ő b b a z o n b a n , n e h o g y a p á r t o s o k c z é l j a i r a s z o l g á l h a s s o n , Németit f e l g y ú j t a t t a .

Az e r d é l y i h a d a k p e d i g m e g v á r v á n , m í g a T i s z a b e á l l o t t , Munkács f e l m e n t é s é r e s i e t t e k , m e l y e t F e r d i n á n d p á r t j a a T h e l e - k e s s y á l t a l é p í t e t t k a s t é l y b ó l m e g s z á l l v a t a r t o t t . A k i s « h u s z á r v á r » m a r o k n y i ő r s é g e a z o n b a n e l s z á n t a n v é d e l m e z t e m a g á t s P e t h e ő J á n o s á l t a l n é m i s e g e d e l m e t is n y e r v é n , k e m é n y p r ó b á r a t e t t e az o s t r o m l ó k e r e j é t . B e b e k és B a l a s s a a m u n k á c s i v á r á g y ú i á l t a l is f e d e z t e t v é n , m á r k é t í z b e n ú j í t o t t á k m e g az o s t r o m o t s i k e r t e l e n ü l , v é g r e a h a r m a d i k o s t r o m u t á n s z a b a d e l m e n e t e l f ö l t é t e l e a l a t t m e g a d t a m a g á t az ő r s é g , m i r e a v e z é r e k s z é t h á n y t á k a k a s t é l y t , m e l y n e k v í v á s a a l a t t m i n d k é t r é s z r ő l s o k a n v e s z t e k el. I z a b e l l a h í - v e i k ö z ü l e n y i n g i T ö r ö k J á n o s k a p o t t s ú l y o s s e b e t , F e r d i n á n d p á r t - j á n p e d i g P e r é n y i M i h á l y , z e m p l é n i f ő i s p á n é s k i r á l y i p o h á r n o k , ki

az o s t r o m a l a t t i t t a s á l l a p o t b a n l ó h á t o n föl alá s z á g u l d o z v á n , e g y M u n k á c s r ó l j ö v ő s z a k á l l a s g o l y ó á l t a l l e t e r í t t e t e t t s n é h á n y n a p m ú l v a , 1 5 5 7 k a r á c s o n y e l s ő n a p j á n , s e b e i b e n m e g is h a l t .1)

*) A most tárgyalt eseményeket forrásaink nagyon homályosan adják elő. A munkácsi kastély ostromát Forgách csak néhány szóval említi, Istvánffy szokása szerint bőbeszédű, de nem lehet rajta eligazodni, mert elmondja ugyan, hogy Thelekessy szüret után szállott Munkács alá a pártosokra, még is azt állítja, hogy Perényi Mihályt ez alkalommal lőtték

(18)

A m u n k á c s i e r ő d e l f o g l a l á s a u t á n B e b e k es B a l a s s a Szőllős- a l á s z á l l o t t a k , s 1557 d e c z e m b e r 2 1 - v a g y 2 2 - e n a k a s t é l y t n a g y k é s z ü l e t t e l o s t r o m o l n i k e z d e t t é k . D e S z é k e l y A n t a l , m i n t m á r e m - l í t e t t ü k , p á r h ó n a p a l a t t ú g y m e g é p í t t e t t e a z t , h o g y r á s e m l e h e t e t t ö s m e r n i ; amelyet — í r j a 1 5 5 8 j a n u á r 1 4 - ó n B o r n e m i s s z a P á l s z á m - ű z ö t t e r d é l y i p ü s p ö k n e k — m i k o r o n az e l l e n s é g m e g l á t o t t v o l n a , e g y e b e k is ők s e m m o n d t á k , h o g y h e á b a n n e v e z t e m v o l n a Szullös-

TJjvárnak»-1) E l e s é g v o l t b ő v e n , D o b ó I s t v á n S z e r e d n y e v á r á b ó l l ő p o r r a l is e l l á t t a az ő r s é g e t , m e l y n e k s z á m á t S z é k e l y A n t a l az e r d é l y i h a d a k j ö v e t e l é n e k h í r e r e , v a l ó s z í n ű l e g s z a p o r í t o t t a , ú g y h o g y j ó r e m é n y s é g g e l n é z t e k az o s t r o m e l é b e , s d a c z á r a a n n a k , h o g y az e l l e n s é g n a g y á g y ú k k a l f o l y t o n o s a n t ö r e t t e a f a l a k a t , a

meg, a kiről pedig határozottan tudjuk, hogy 1557 decz. 25-én halt meg a vár alatt (1. Forgách Imre naplója. Turul 1889. II. f.)

Petheő János kassai kapitány 1558 jan. 2-án értesíti a nádort, hogy

«Munkács alatt ki kastély volt, az mieink meg attak» s elbeszéli az ostromot, mire vonatkozólag jan. 14-én így ír «az szegény Perény Mihály uramat meg- lőtték Munkács alatt nagy messze szakállossal, ó maga vétkével, Isten irgal- mazzon szegénnekn (Orsz. levélt, kincst. osztálya. Nádasdy-levélt.) Mihály úr vétkét pedig, hogy t. i. ittas volt, Listius János püspöknek 1558 jan. 12-én a nádorhoz intézett leveléből tudjuk (Pray. Epist. Proc. I I I . 116. 1.).

Mindezekből világos, hogy Munkács alatt az 1557. év végével két ízben folytak csatározások, Istvánffynak az elsőről, Forgáchnak a másodikról van tudomása, de az idők s az események egymásutánját mindkettő össze- téveszti. Forgách elbeszéli, hogy Munkács vár háborgatására épült kastélyt Balassa és Bebek foglalták el a királyiaktól a kik ezután Szőllős ostromára indúltak. Ámde Szőllős már 1557 okt, közepén Thelekessy kezében volt, a mikor még az erdélyi hadak föl sem készültek; az említett kastély ellen- ben egész decz. végéig a Ferdinánd-pártiak hatalmában volt, mint ezt Pesti Ferencz kamarai adminisztrátor számadása bizonyítja, ki 1557 nov.

2-tól 1558 január 3-ig 849 frt 89 d. fizetett ki az őrségnek. (Orsz. levélt, kincst. osztálya. Pozsonyi kamara levelei.) De Perényi Mihálynak 1557 decz.

25-én történt halála, pár napi különbséggel a munkácsi kastély elfoglalását is meghatározza.

*) Magyar Levelestár I. k. 276. 1. — Forgáchnál olvassuk, hogy az erdélyi hadak Szathmár fölmentése után egyenesen Szőllős visszafoglalására indúltak, de minthogy ennek ostroma 1557 deczember 23-án vette kezdetét s 1558 január 13-án ért véget, világos hogy Balassáéknak előbb Munkácsra kellett menni, mert különben csak 1558 jan. második felében jutott volna idejök a sokszor említett kastély megvételére.

(19)

k a p i t á n y m é g a k a p u t s e m t a r t á s z ü k s é g e s n e k f e l v o n a t n i , c s a k v a - l a m i s á n c z o k a t e m e l t e t e t t e l l e n ö k , d e a z t s e m v e h e t t é k m e g t ő l e .

B a l a s s a é s v e z é r t á r s a i a z o n b a n a k i r á l y i h a d a k e l v o n u l á s á r ó l é r t e s ü l v é n , n e m h a g y t a k föl a s i k e r t e l e n o s t r o m m a l , d e ú g y g o n - d o l k o d v á n h o g y a f a l a k m á r e l é g g é m e g g y e n g ü l t e k , r o h a m r a p a - r a n c s o l t á k v i t é z e i k e t , m i a l a t t S z é k e l y k ü l d ö t t e i á l t a l f ö l s z ó l í t o t t a T h e l e k e s s y t , ki m á r t é l i s z á l l á s r a v e z e t t e s e r e g é t , h o g y s e g í t s é g é r e s i e s s e n . — Az ő r s é g a z o n b a n n a g y v e s z t e s é g g e l v e r t e v i s s z a az e l s ő r o h a m o t , s o k f ő e m b e r h u l l o t t el a f a l a k a l a t t , k ö z ö t t ü k E r d é l y i J á - n o s és T a r c z a y G y ö r g y ős n e m z e t s é g é n e k u t o l s ó s a r j a d é k a , a k i t m i n t V e r a n c s i c s egri p ü s p ö k í r v a h a g y á , «királné asszony nagy keserűséggel sirat a*.

T h e l e k e s s y f e l b e s z a k í t v á n ú t j á t , m i u t á n az u j k a s s a i k a p i t á n y P e t h e ő J á n o s h a d a i v a l e g y e s ű i t , a z o s t r o m 16-ik n a p j á n a T i s z á h o z é r k e z e t t , es a S z ő l l ő s s e l á t e l l e n b e n f e k v ő Szászfalunál s z á l l o t t t á - b o r b a . I t t m e g ö s m e r k e d v e n a h e l y z e t t e l , m í g s e r e g e e g y r é s z é t a f o l y a m p a r t j á n á l l í t o t t a f ö l , m á s r e s z e t a T i s z á n á t s z á l l í t v á n , e g y e - n e s e n az o s t r o m l ó k r a v e z e t t e . — A m i n t az e l l e n s é g é s z r e v e t t e j ö v e t e l é t , egy l o v a s c s a p a t o t k ü l d ö t t f ö l t a r t ó z t a t á s á r a , d e T h e l e - k e s s y s z e m b e n f o g a d v á n a t á m a d ó k a t , m e g s z a l a s z t o t t a ós S z ő l l ő s v á r o s i g ű z t e ő k e t , m i r e az e g é s z o s t r o m l ó t á b o r f ö l k e r e k e d v é n a k a s t é l y a l ó l . c s a t á t n e m a d v a , S z ő l l ő s r e m e n e k ü l t . — I m r e k a p i t á n y m e g k í s é r t e t t e u g y a n , h o g y k i c s a l j a ő k e t s á n c z a i k és t o r l a s z a i k k ö - z ü l , m e r t e g y n y i l t c s a t á n a k m i n d e n e l ő n y e az ő r é s z é n volt, d e m i u t á n m i n d e n i g y e k e z e t e k á r b a v e s z e t t , s z o r o s o s t r o m z á r a l á v e t t e a v á r o s t s ú g y b e k e r í t e t t e m i n d e n f e l ő l , h o g y e g y lélek s e m m e n e k ü l h e t e t t b e l ő l e . U v k ö r ü l m e n y e k k ö z ö t t az e r d e l y i h a d a k é h s é g á l t a l is g y ö t ö r t e t v e , m i v e l T h e l e k e s s y a r é s z ö k r e E r d é l y b ő l k ü l d ö t t 8 0 s z e k é r e l e s é g e t á l l í t ó l a g e l f o g t a ,1) f e g y v e r s z ü n e t e t é s sza- b a d e l v o n ú l á s t k é r t e k tőle, m i t I m r e k a p i t á n y m e g is a d o t t s egy- s z e r s m i n d k ö z ö s e n e l h a t á r o z t á k , h o g y a k a s t é l y t az ő r s é g k i v o n ú - l á s a u t á n l e r o n t j á k . E z f á j t k ü l ö n ö s e n S z é k e l y A n t a l n a k , d e m é g s i n c s s e m m i j o g o s a b b a n a s z e m r e h á n y á s b a n , m i t régi p á r t f o g ó j a B o r n e m i s s z a e r d é l y i p ü s p ö k h ö z í r o t t l e v e l é b ő l o l v a s h a t u n k .

«Az m e n n y i és m i n e m ű s z e r r e l e z t az k i r á l y h a d á t l á t t a m v a l a , P r a y : Epist. Proc. III. k. 116.

Ábra

Updating...

Hivatkozások

Kapcsolódó témák :