(1)D IS S E R T A T IO

56  15  Letöltés (0)

Teljes szövegt

(1)D IS S E R T A T IO. M E D IC A T H E O R E T IC A De. MEDICINA ET DOCTKINJE MORAL IS N E X U , Quam. R E C T O R E M A G N IF IC E N T IS S IM O , S E R E N I S S I M O P R 1 N. C I P E A C D O M I N O ,. DN. FRIDERICO WILHELMO» P R I N C I P E B O R V S S IA i, M A R C H I O N E B R A N D E N B V R G IC O , R E L IQ V A ; GRATI OSO F A C U L T A T I S M EDI C. E CONSENSU, dd. ic in p. M I C H A E L E. A L B E R T I,. MEO. D O C T . E T P R O F E S S O R E PUBL. E X T R A O R D . REIPUBL. NORIBERGENSIS PHYSICO ORDIN, E T ACAD. N A T. CUR, COLLEGA. Dn, Patrono ac ManuduSore fuo omni obfervantia colendo IN A U D I T O R I O MAJORI. Horis antemeridianis. Publicae disquifitioni proponit RESPONDENS. ANDREAS AJTAI Tranfylv-Siculus. D ie 30. April. A , 0 . R. M D C C X I V . H A L /E M A G D EB V R G LCJE, Literis C h r i s t i a n i H e n c k e l i i , A catiT yp ogr.. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(2) ILLUSTRISSIMIS A c MAGNIFICIS S. R. I C O M IT IB U S. MICHAELI, JOSEPHO, PAUIO et ALEXANDRO. TELEK de SZÉK Ecclefíarum & Collegiorum Reformato­ rum in Tranfyl vania primariis Curatoribus, M u fa ru m b en ig n iííim is N u tr ito r ib u s Reliquis D ignitatum titulis.. Dominis Patronis & Fautoribus omni obfervant i# cultu proféquendis, cum voto omnigencefdicitatis, basfi udii fu i medici primitiasfuerasfacit. RESPONDENS. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(3) «k. prooem ium . 1 ad effatum Építteti Deus homi­ nem in hunc mundum infpettorem & arbitrum fu i atque operum fuorum, necföltűn infpettoremf e d enar­ ratorem induxit, fane operae pre­. tium erit* in hoc officio neque otiari neque negotiari, id eft non otiose opera D ei infpicere, ne­ que hunc laborem ut rem m er­ cenariam traftare, fed fingula continenter Sc pruden­ ter infpe&a,eo iterumdeferre, unde venere, nimirum in perpetuam gloriam ipfius om nipotentis, om nium rerum creatoris & confervatoris,ad quem fingulae noftrae a&iones devote dirigendae funt. Opera Dei ve­ ro infpieere,& ex hac infpeilione opera illa enarrare, res eft non levis aut vilis exiftimationis, fed eximiae di­ gnitatis : unde confcientiae fane repugnat cum hifce rebus pro lubitu & otiose verfari, & phantafias aber­ rantis & inconftantis animi pro tali operum divino­ rum infpectione ventilare, & figmenta atque praejudi-. A. cia. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(4) d a praecocis & titubantis condufionis humanae, pro enarratione talium infpedorum operum ipfarumque infpedionum fupponere velle. A it ne m uberrimas & innumerabiles ©perum divinorum fperies excurra­ mus, rcmrniicimur illius, quod Sophocles & Viato profeífi funt, nim irum , quod Deus nihil tamfiupendumfece­ r it , quod non in homine, tanquam in amphitheatro depi-. //um rjl; unde,m iliis omnibus aliis, hoc loco, homi­ nem, in quo omnia opera Dei certo refpectu concentrata iunt» & e quo haec iterum in primum omnium rerum centrum emanare debent, ut Deus iit» omnis in omnibus, infpiciemus, & de illo, quantum vires noitras perm ittunt, aliquid enarrabimus, quo ad Homeri did erium, a'dihus in nojlris quae prava aut re&a geruntur,pro­ ficia m u s, & folliciti fimus, Quanquam vero hodier­ ni mores ita conftitutí (int, ut, contra Senecte mentem in rebus humanam fcientiam fpedantibus, animus lu­ xurians multa nofle affedet, ita in hac fpecialiori h o ­ minis confideratione proh dolor!multae & diffufae fatis opiniones pafiim oberrant, u t filo quafi ariadnaco hicopus fit, quo ex hifce tricis emergendi occafio fuppetat, & via pateat* Sed quorfum hae querelae, cum fat fit veritatem fido animo fedari. D e templo delphico feribunt, quod in atrio atque vertibulo ejusdem,ubiingrefluri fe lavabant, ex uno latere inferiptum fuerit, fefponfum ab Apolline Chiloni, quaerenti: quodnam optim um eifet,datum : Nofce teipfum; ex altero vero & oppofito latere : Ne quid nimis, vid. Ltpfias in Vhyfiolog. Stoicorum Lib.^D iJfj. Haec apprime conveniunt cum nollra confideratione H om inis, dum non m odo utile,. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(5) fed neceflarium' exiíht, uc hom o fe ípfum nofcat, ideft: quo propeufiones fuas atque affé&us non m o ­ do nofcat, non m odo agnofcat, anboni an pravi fínt, fed & ,quoad hanc notitiam omni cura malitiae, pravi­ tatis, iniquitatis & fcelefti amoris ftigmata juila m e­ thodo exurere faciat & perm ittat, im o quo om ni Itudio in virtutibus non m odo prseitans reddatur, fed & indies creicat & accrefcat. Haec,cum exunaparteadm odüm fruftuofa fint, ita tamen ex altera parte, ne quid nimis fiat, allaborare decet \ quanquam vero in vero Bono nullum nim ium in vitium vertatur, nimium ta­ m en quid com m itti poteil, fi cognitio foiipfiuscaptioiis, curiofis, phaleratis, ipeciofis & ftentoreis themati­ bus, lemmatibus, problematibus & nudis fpeculationibus abfolvitur, quae multitudini opinionum parallela­ rum immerfa» undique tamen tandem defe&us fuos pro­ dit, dum videlicet necefiaria & fru&uofa negligentius tradantur,& ut vulgaria & obfoleta fpernuntur,alia vero, aliena,& folumexterna fpeciegloriofaefferuntur & de* clamantur.Subfcribimus hoc loco m erito JEfchyli m oniXO-quodillefapiensfit-, non qui mu!ta,fed qui frucíuofa fcit,Sc. afieveramus, quod in H om inis etiam medica cogni­ tione , five anthropologia medica, illa, quae quotidiani ufos font, imo quotidianae obíer varion is atque eventus, majori induftria perquirenda, infpicienda, enarranda & explicanda fint, nam minima non curat Pr<etor, neque hic fingendum aut excogitandum efi, quid natura faciat aut f e r a t ut Baca Verulamius elocutus eit. Quid vero om ni­ bus hominibus poftlapfum aliud magis proprium eft <juam Mores & Morbos experiri, u t proptereanon fugiti, & % vo-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(6) vo oculo hxc proprietas tum aPhilofophis, tum Medi­ cis advertenda,conferenda, comparanda,& connedenda fit, & qualem affinitatem atque harmoniam A4ores cum Morbis habeant, infpiciendum & enarrandum. H anc cognitionem fui ipfius& aliorum ad illa requifita medicinae refero, de quibus Conringiusinlntr. in JJn.Med, c. /. dicit: Quapropter illis qui medtcojludio f e plane addieunt, etiam atque etiam fuademus, ne alienis fint occupati, antequam illa qu<e proprii & preecipue ad artem faciunt, addidicerint,fed illatam diu negligartt, donec in prioribus f e firmaverint,& plus otii fuerint naéli, ingeniumquefuum ex­ ploraverint, cum in unaquaque difcipltna re él e addifcenda, ad neceffaria ante omnia animus appellendus veniat. Quam. raro vero atque parce haec fcitu perquam utilis har­ monia inter Mores & Morbos obfervata & explicata fi, docet res ipfa; quo vero tandem haec cogni­ tio Sui aliorumque innotefcat, fufcepimus praefenti labore hunc lapidem movere, & Specimine hoc Academico N EX U M M E D I C I N A E E T D O C T R I­ N A M O RA LIS explicare & commendare : digna nobis videtur haec notitia , quo feoriim inculcetur; u t ergo propoíitum noftrum faufle & fru&ucse cedat atquefuccedat,eft quod a benigniffimo Deo fupplices rogamus.. Um affinitatem & Nexum, non fpeculativum, non imaginarium,non longe lateque conquifitum,non obfcurum & abftrufum, neque nude Theoreticum, fed & ad ufum Pradicum idoneum, de reliquo etiam rati-. D. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(7) rationabilem, firmum atque conflantem inter Medicinam Sc Doflrinam Moralem demonftrare & exponere fufcepimus, in limine ftatim hujus traéhtionis praemonenda quaedam erunt, ad fcopum & propofitum noftrum pertinentia. N i­ mirum quod non modo Moralis do&rina verfetur circa ma­ los mores, five circa r• Malum recenfendum , fignificandum, explicandum, & quod tale verum Malum fit, compro­ bandum,neque iolum circa emendationem & corregionem hujus mali,fed & circa virtutes five verum Bonum, praeci­ pue vero circa fummum bonum aut veram &fummam fe licitatem,maxime civilem aut moralem inquirendam, agnofcendam, defcribendam, commendandam & impetrandam. Quale quid etiam in & cum Medicina p ro ced it, dum haec nonfolum Morbis intelligendis, explicandis, defcribendis & curandis attenta & intenta effe debet, fed & Vitte Scfani/<37/7 juftam cognitionem , confiderationem , rationem & aeftimationemhabere, quo etiam non modo utriusque diverfitatem generalem agnofcat,fed & ex uniuscujusque fqecialiori notitia percipiat tranfitum fanitatis in aegrotatio­ nem, & qua via atque methodo ex hac in priorem reditus promoveri & procurari queat. §11. Quemadmodum etiam in Morali do&rina non parum proficit exa&é no genuinam indolem t i Mali & Boni,üvQ vitiorum & virtutum, ex qua cognitione non difficulter por­ ro liquet, quo modo & ordine degeneret animus h u ­ manus in falfum & fallacem amorem iive aflimationem Vitiorum & Errorum, & ficuti jufta cognitio veras virtutis, & vere bonorum Morum viam & accefTum praeraonftrat, pertingendi ad hanc civilem felicitatem humanam, ajfumen-videlicet haec adminicula ad verum bonum promoventia & ducentia, & evitando offendicula , quae vel ipfe animus nondum fatis compofitus, vigil & attentus im m ittit, & quae aliunde etiam accidunt, ut propterea congrua virtutis no-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(8) titia firtat regulam & addar calcar, ad imitandam virtutem; itafimile quid inMedicina occurrit & even it,u t nimirum reétum fit regula curvi, & vera cognitio vitee & fanitatis, quanta quidem homini conceííá eft, integra, inferat & offe­ rat veram & necelfariam notitiam Morborum, neque hoc folum, fed & una fubminiftret tales methodos & talia confilia, quibus cum vita & fanitas ab imminentibus malis effe^ibus frsefervari, quantum poifibile & humanae poteftati conceffum eft, defendi,fk in tali integritatis ftatu confervar i pofiit; quid quod fuppeditat tales rationabiles indicationes, quá viti, quibus mediis, quo fuccejju , quo ordine , quo gradu, qua facilitate e malo in bonum ftatum,e morbis ad fanitatem redeundi, fperare liceat, aut quomodo talis reditus promoveri debeat.. s.m.. Exinde inferimus, quod Mores non folum cum Morbis conferri debeant, fed & cum toto illo fa tu ,q u i M cdicinx fubjacet, ita quidem , ut,dum Medicina cum corpore vivo verfatur, & confervatimii,prxfervationi & reflttutioni cor­ poris, non alterius nifi vivi, tam auxiliis quam confiliis pro­ movendas & obtinendas intenta eft, proinde etiam & vitse & fanitatis non fuperficiariam fed exa<ftam cognitionem ac­ quirere & pofiidere d ebeat, quoniam notitia morborum fub ignorantia vitae & fanitatis valde dubia, fallax, manca, lacera & incerta e ft; hinc quando nexum Medicinae & do­ ctrinae Moralisdemonftrareanimus eft, eo praeprimis laboramus,ut hunc nexum in ftatu fanitatis confpiciamus, & in ftatu aegrotationis confirmemus, conferamus & comprobemus,;ne fo r te , ftriftiori quodam fenfu , Medicinam folum admorbidum corpus afpiciendum & tra&andum, pofthabitis dignioribus confiderationibus,applicemus & referamus; cum aeque doéirinae Morali non fatisfieret, fi animus folum in contemplationibus vitiorum obhasrefceret, & ex hac fpeculationead corregionem eorundem properet: qui modus pro-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(9) %i. procedendi forte variis difficultatibus, in pfaxi 'magis ob viis,expofitus efíet ,ni fimul conftiturio veri Boni five Vir tu2 tum innotefceret,harumque utilitas,necesiitas,atque fplen; dor animum ad hafce obtinendas magis accenderet & imj pelleret. $. IV. Per Nexum itaque Medián# cum Doilrina Morali in i telligimus, quomodo Primo tum Medicina tum Dotfrina Moralis generi á unum convenientem finem profequatur, videlicet commendationem & promotionem Veri Boni in homine, & emendationem atque excuffionetn veri M ali, quod homini vere perniciofum eft i & licet Medicina hoc bonum & malum in caufa vitte &/imitatis tra&et, Moralis vero Do&rina ad animum magis referat, tamen in illa nullo modo excludendus eft animus ,in quantum hic fub vitae & limitatis oeconomia operofus, aflivús & agilis eft;neque in hac corporis ratio oblivioni tradenda eft,in quantum ite­ rum animus non modo corpore ad vitia committenda & vir­ tutes omittendas, aut hifce exercendis & illis fugiendis plurimis vicibus &occafionibus utitur, fed & per ejusmodi operationes etiam corporis fui integritatem five verum Bo­ num promovet & acquirit, Malum vero five perniciem avertere & excutere adjuvat, & vice verfa : quam circum­ flandam pasfim notanter & pro merito expofuit Illufiris Thomafius; quo refpeétu etiam in Fund. Jur.Natur. & Gent. Cap. /. Nat.hom.mor, Philofophiam Moralem partem Phy* fices fpecialem efie aflerit» §.V. Secundo quomodo tam Medicina quam Doilrina Mora­ lis cum uno eodemque principaliori fubjcfto commercium fuum gerat. nimirum cum Anima hominis ejusdemque Animo,\d eft, affeélu, aS ivi tate & certo refpe&u energia mora­ li, cum illius inclinationibus , intentionibus , inventionibus, appetitu, defiderio, amore, afiim atm e, deliberatione & fe le -. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(10) U h grati & adverfí;ubi tamen haec fpecialior difcretio ad­ huc annotanda eft, quod Medicina cum hac anima hominis itaverfetur, in quantum haec ufum & fru&um fuae aéli vitatis in corpus fubjeélum proximi transfert atque dirigit, & poftea ex hoc ufu corpori oblato & conciliato fubaltermm emendam ufum ipfa recipit, 'mfemet ipfim redundantem: Contra vero Doélrina Moralis ,cum anima ita p ro ced it, in quantum haec pro fe primario yel ex Bono, verum bonum ufum,vel ex Malo, fiélitium & imaginarium ufum recipit, affeélat, & profeqyitur, atque in eum finem corpore, ut injirti­ mento quodam,utitur, per quod illius ufus particeps fieri poteft: .accedit ad hoe, quod Medicina animam confideret, in quantum per motus organicos, & ita diélos vitales,corporis falubritatem promovet, & profequitur; Moralis vero D o­ élrina per fenfus tam internos quam externos & operatio­ nem praecipue voluntatis aétivam vel (qui propterea mora­ les vocantur motus) animam traélat, ............ ’ ' & .y \ , 'Tertio dertique tam Medicina quam Doélrina Mora­ lis in genere unam Methodum in acquirendo & animo & corpori Bono, fervat, illa quidem, dum ad Hippocratis mo­ nitum,circa naturam (quam nos animam hominis, & illam quidem unicam, rationalem fc ilic e t, fine multiplicatione entium praeter neceífitatem, vocamus & defendimus) in a£lus vitales proprie confervatorios nullam dire&am poteftatein habet, adeoque mediante hac bonos illos falutares & uti­ les fines, congrue, rationabiliter & proportionaté profequi Scaflequi debet,tali m ethodo, qualis tum animsead verum Bonum operanti, tum ipfi Bono vero ab anima obtinendo, convenit: quae methodus vero dum regulis moralitatis con­ grua eft, ita inter Medicinam & Doélrinam moralem ne­ xum tanto facilius tueri adjuvat, Sicuri vero non omne Bo­ num, verum eft Bonum , fed vel f a lla x , vel fi'Sitium , vel pneconceptum ,vel imaginarium ; ita non omnis methodus tam. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(11) tam in Morali Doflrina, quam etiam Medicina, vera eft, 6c pro vero Bono recuperando idonea \propeerea patet etiam hic Nexus in contrarietatibus five methodis contrariis , & finibus fiús non accurate fatis refpondentibus. §. VII. NonneceíTarium ducimus, neque propofitum n o ftrum fu it,ut Logica methodo pro hoc N exu commonftrando, procedamus;unde neque neceíle érit, ut iatius tam M edicinam, quam Doflrinam Moralem definiamus, dum ex modo prxmillis» fucileliquebit, quid per utram­ que intelligamus: illud vero adhuc monere neceíTarium judicamus, quod hic Nexus porro ex indole & Medicinae iSc Doflrinas Moralis reflé evolvi debeat: uti enim abfonum, turpe, imo ridiculum effeti nuda quadam doflrina fuperbire, ita praeprimis Doflrina Moralis eft difciplina D og­ matico Praélica, quae ex neceffitate acquirendarum virtu­ tum, ex utilitate Őt dignitate harum, & legitima methodo prxfcripta ad eandem & vitia horumque da­ mna evitandi, ftatim ad Praxin manuducit, & in hac D i­ gnitatem fui ipfius comprobat; Similis circurriftantiaMedicinam attinet,quaeJcaT ifrxn* habitus praflicus eft, five ars refla ratione fuffulta, ita uc nuda quaedam fpeculatio M edi­ ca, experientia, deftituta, nil nifi caput mortuum fit, cui o ptimum deficit: & ficu ti exercitium certorum Morum co­ gnitionefu i ipfius deftitutum,-vanum 8t fterile exiftit, ne­ dum quidem ad gentilem civilitatem aequiparandum ; ita nuda Empíria medica,cognitione rationabili hominis Vivi deftituta, a multis modo .temporibus ignominiofa & inanis extitit.. §. VIII. U tu t vero inter recentiores magis, diverfae difciplinae cum Medicina collatae funt, imo huicimmixtse ; ita qui­ libet prudens arbiter obfervabit, quem & quantum ufum ^collationes tales prom ittant: Noftrum non eft, neque ad , • B prae-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(12) prsefentem fcopum pertinet evolvere auc exquirere ufutn vulgo aflerti nexus inter Philofbphiam naturalem & Me­ dicinam, inter Mathefin, variasque hujus partes & M edici­ nam, inter Phyficam Praéticam five experimentalem, quam vulgo curiofam nuncupant, & Medicinam, aut quae fubfidi3, ad mentem & opinionem Camerarii, pro arte Medica, ex Antlia Pnevmatica petendaiint, & c, illud potius, miflis hifce, quibus nosimmifeere animus non eft, pro neceffariotk utili labore di judicamus, ut tam dignum Nexum in­ ter Mores hominis & Vitam, Sanitatem & Morbos ejusdem, comonftremus,quo cognitio fiti ipfius hoc modo magis com­ mendetur & promoveatur, imo quo majori Audio impofterum tam celebris doétrina, qualis Moralis eft, cum i M e­ dicina conferatur, excolatur, illuftretur & confirmetur, qua: fane Doétrina in Medicina tam Theoretica quam Praética, plus quam ulla alia vicaria five miniftrans aut initrumentalis difciplina utilis & proficua erit, & quae in decidendis rebus, Medicinam non fpe dantibus .excutiet fcandalofum & turpe illud diéterium,a quotam ferio dehortatus eft Sci­ pio Africanus : N on putaram! $. IX, Dum itaque Doétrina Moralis hominem inftruic, in quonam vera & ita diéta fumma Felicitas M oralis, five Suminum Bonum ex lumine rationis concipiendum, confiitat, & quomodo acquiri & a variis impedimentis, tumho* mini intrinfecis, tum etiam extr infecis arceri & defendi de­ beat ; ita Medicina tota in id eft intenta, quo veram felici­ tatem vitalem, five corpori neceflariam doceat, indicet, & explicet,im o viam prsemonftret atque methodum tam pofitivam, quomodo haec felicitas & integritas obtinenda fit, quam privativam, qutE offendicula nimirum & impedimen­ ta tum ex ipfius corporis mixtione, deinde etiam exanimo, tum ab adventitiis five externis caufis, fluentia & penden­ tia, evitanda & follicitepraeoccupanda fine. Imo uti Do* ftrjr*. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(13) étrina Moralis multum diílerit űve de tranquillitate animi, * íive de rationabili & prudenti amore, tanquam de yero il­ lo Bono morali ; ita Medicina non modo agit de tranquil­ litate, integritate & fanitatq corporis, fed & de impetratio­ ne hujus fanitatis & illibatae vivacitatis per animum tran* quillum,compoiitum, contentum, placidum, nihil turba­ tum, neque falfo appetitu, defiderio & amore confufum, irretitum & irrequietum. Haecenim vitia, uti totum exer­ citium Morale,prudens,rationabile & utile, graviter o f ­ fendere folent; ita ex iisdem iimile damnum in exerciti­ um v i t a l e proh dolor! indies ruit: unde experientia in ­ numeris teftimoniis comprobat, quid non modo vulgaria & craifa animipatbemata, fed fubtiles fpeculationes, profu n d x meditationes, fenilbiles inclinationes, tenaces cogita­ tiones imaginationes & e, valeant ad alterandam oecono­ miam vitalem, X. Pro hac pojleriori circumflantia vel leviter iolum enücleanda & expendenda, placet in profcenium ducere illa fpecimina alteraterum motuu ad corpus pertinentium,quae quandoq; occultis & fecretis viribus anima human<e adicribuntur, neque quidem male, dum nonfemper ratio fuadet, aut necelUtas poftulat, tales effeélus vel immediato alicui divino, vel diabolico influxui & concurfui adfcribere. In­ ter alia enim , quae non admiranda primo intuitu occur­ runt phoenomena in corpore adhuc vivo , ejusque moti­ bus ? quae non Jlupendamconvulfivis corporis commotio­ nibus & agitationibus notitiae & confpeclui fefe in foro me­ dico offerunt atque commendant? ut quisquam praecoci nimium animo concludens, haec talia pro fupernaturalibus effe&ibus declarare & defendere facile auderet, quae tamen e x iliis anima viribus & poteftatibus fluunt, licet eadem fpecimina infrequentias occurrant, cum etiam noffe de­ beamus quod fecundum diverfas fpeculationes animse, ef-. t. *. feftus. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(14) feéíus etiam díverfi occurrant:. De qua re illi pafiim ege­ runt qui animae vim. imaginandi proprio ftudio expofue-. rum *. § xn Cum enim haec, a Deo corpori indita, in hoc fubje* &um fuurncorpus Energiafalt motoria poteftatem habeat non exiguam, itadiveriae idea, imaginationes' profunda , te­ naces Stfenfibiles impreffionesppxtzfigurationes & fpeculatio nes ab animaintenfiori & acerbiori gradu commifiae , fo r­ mata?, & agitatae ad ejusmodi alterationes in vitalibus, & ut alibi dicunt, naturalibus, fiveinfolitas & admirandas corpo­ ris commotiones»difponunt& contribuunt, teftimonio E pitep/iarum per malam imprecationem concitatarum,quando fcelefti homines invicem non unam, non decem, non cen­ tum, non mille, fed centum mille Epilepiias imprecantur* ad quam horridam imprecationem & malediétionem, fub~ jeéh, quibus mala haec precantur detefiandi homines, non m odoin tacitum fed & gravem terrorem conjiciuntur , u t ipííshxcm alediéfio,& idea de tam atroci & horrido mprbo fubtiiiter in mente haereat & volutetur, ut propter hanc imprejfionem de Epilepfia adeo tenaciter conceptam, reten­ tam, repetitam, & cum horrida reminifcentia femper prae­ figuratam , tandem aétu ipfo , in miferrimum hunc mor­ bum delabantur».. xir.. H oc etiam contingere folet in aliis alterationibus' motuum corpus fpeélantium; fi enim ab aliis multis ideis & fpeculationibusmmwhwmmz fe ipfam follicite & fiu d iofe abfirabit, atque novis ideis firmiter, frequenter, conffanter imoanxie intenta eft, fieri tandem & poteft& folet, ut tan­ tas & tales commotiones infubjeélum corpus .transferantur, quae quali' ercunque cum pragresjis & tam' anxé ac ílrenué faéli s & t Ifidis ideis conveniunt, quales motus, modofem el even erin t, conceptas talesjmaginationes pofthac confir­ mant,. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(15) mant,8c tenaciores reddunt, ut revocatis hilce & anxie at* que ftrenué praefiguratis talibus ideis, eo tempore motus illi corporis infoiitr revertanturx unde conflant tales convulfionesad certos horologiipulfusredeuntes, qualem Me//'«j-defcripfit A. obfervat. 4r. quin ab­ unde & in vulgus nota experientia eft, ut quo magis indivi­ dua fem el perpeilbrum pathematum memoriam recolunt, eo facilius eadem, aut iterato experiantur,, aut eorundem invafionem & exacerbationem fubeant, /#0imprimis tem po­ re, quo aliae circumflandae imaginationum talium repeti­ tionem & reminifeentiam validam adjuvant & facilitant: quod tanto facilius cum convulJtvi{ motibus procedere fö­ lét, utpote in quibus, tanquam re plane extraordinaria, ani­ ma lingularem fenfibilitatem & tenacitatem exercete .. 5. XIIL Quod vero reliquos intercurrentes ailus fub ejusmo­ di infolitis commotionibus & alterationibus contingentes attinet,utfirmocinationis, cantionis,clamoris,ejulatus, ora­ tionis, linguarum vel non fa tis exaéle cognitarum r exaéise tamen & expedit# elocutionis, aut plane incognitarum velut exquifite cognitarum , propofitionis &c. illos iterum non ita temere aut fugitive ubique caufis fupranaturalibus ftatim adfcribere licet, cum hi adus etiam naturaliter , tali nimi­ rum ordine contingere queant, ut, quando anima hominis fub ejusmodi extraordinariis commotionibus tam ab aliis ufitatis & communibus cogitationibus & imaginationibus fe /w/iw/iabftrahit, quam etiam á communi methodo, qua fubje&um fuum corpus regere & movere fvevit, tam diu ceiljr, huic vero infolit#commotioni extraordinaria fenfibilitate, adivit ate & te nacitate inhaeret, ur, inquam, interea infolitas quasdam aéliones morales una exerceat, illis etiam ita exercendis attendat, qura aliis non efl intenta, non fatis, cognita, expedite tamen p roferat, quia eorundem nunG fenfibiliter magis atque fubtiliter reminifeitur, quae vero i-. B j. pfi». Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(16) 04). pfi , fcilicet anim x, in hoc individuo corpore conftitutae, plane incognita fu eru n t, eorundem memoriam ducat ex avis, proavis, atavis quibus talia, aut tales lingue inno» tuerunt,& in quibus bec anima,nunc vero in hoc corpus pro­ pagata, h xc nunc incognita, in notitia habuit, cogno­ v it & agnovit» eorundemque nunc remtnifcitur,cpahxxs huc­ usque propter multas difirattumes induigere, eorundem­ que reminifci non potuerat.. $• X IV . In qua tamen re prudentia & continentia opus eft.ne operationes & eíFeéius Spiritus Sanftijufto, & divinae reve­ lationi conformi, ordine fuccedences, ubique cum naturalihus confundamus , fed ad hanc regulam firmi illius tum fropketici tum Apoftolici verbi menfuremus, quid ex occul­ tis illis fecretis & infrequentibus viribus, animae propriis,at­ que moralibus, quidve ex divina illuminatione proveniat, i* mo quo patienter & circumfpeéle obfervemus, an etiam in ejusmodi aélionibus delufiones Satanae plane occurrant,quae ex jufta 9 e i permiflione aliquando fefe offerre poffunt, in juftum quandoque judicium illorum, qui eb delaountur, il­ iorumque qui novitatibus multum indulgent, neque via pla­ na & ordinata incedunt,ut Deus mittat eis efficaciam dece­ ptionis, ut credant mendacio,ut damnentur omnes qui non crediderintveritati z.Tbeffi.U.v,u.12. Quo vero haec poten­ tia naturae, (ive animx, moralis, in corpus mirifici afficien­ dum & commovendum magis inclarefcat, pollent tum e Medicis,tum etiam T h eo lo gis, imprimis vero B. Speneri Confiitis Theologicis, Arnoldi Vita Fidelium , exempla non perfunétoriaefidei in medium produci, motuum talium ad­ mirandorum, qui, fecundum Bsnivemum flantibus, fecun­ dum Dodoneum (edentibus, Eraftum curfitantibus , Aure­ lium faltantibus, (quo fimofailla S. V iti H iftoria& Chorea pertinet)obtigerunt, qualem etiam allegat Jegerfchmidt A. N. C. Dec. 3. anno, 2 obf. ifz. de motibus convttl/ivis mirabilibat, quales alias |iic colligere neque fcopus noftereft, ne-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(17) (<5). ». quemens nobis eft ; duplex vero tale teftim onium , ego Prcefesexmea obfervatione allegare volo, unum in íchediasmate de Admirandis anime humante effeüibus modo commemoratum, alterum per literas mihi ex Sileliá transfcriptum,de virginibus nobilibus aliquamdiu convtrlíivis ta­ libus motibus exercitatis, fubquorum paroxysmis devotisiimas cantilenas, orationes, precationes, admonitiones & ac­ curate & expedite proferre fveverunt; his virginibus, harumque ftatui fimilem Illuftriffimam virginem , ego Refpondens , in Tranfylvania confpefbm annumerare pofiu m ; ad qualem affedum haereditaria quaedam com m uni­ catio morbide difpofitionis contribuit. D c qua re.fi propofitum noftrum permitteretr multa adhuc ih medium profer­ ri polient. $. X V . Prout vero in Medicina dignior & notabilior tra&atio occurrit in confideratione Nature humane, live caulae illius fuperioris Agentis & Moventis, quam fubjeéli patientis live torporis, Motus illos ad vitam & fanitatem pertinentes á Mi/*r«fufcipientis, prout porro in corpore humano vivo nullum aliud principium,lua poteflate movens, & corpus fubjedamregens, Naturae vices fubire poteft.quam A n i­ ma hominis rationalis i ita facile liquet, quomodo doélrina Moralis cum Medicina cohaereat, dum limiliter potiori ftudio atq; cura cum hominis anima commercium fuum g e ­ rit, non quidem qualis hujus animae eflentia propria fit, led quaenam vires, aftivitates, inclinationes,operationes, vel ad bonum vel ad malum abeuntes, cupiditates, intentiones, aeftimationes & dijudicationes animae humanae innotefcunt: ficuti enim in Moralibus vix quicquamdemonftraripoteft, nili ex anima vel volente vel intelligense1, & e(limante, ita ncquein Medicina operationes quaedam fanitatemvc\ confervantes vel reducentes &reftituentes rationabiliter defcribi & comprobari poliunt, nifi hic concurftts Nature, fini' "ura. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(18) um horum confciae,& voluntatem fuam, hoc fine gauden * di, ipfo adu,ad finem hunc collineante} confirmantis, redé & prudenter obfervetur & verificetur. X VI. Sicuti porro dodrina Moralis verfatur circa hominis &clnteüeólum&c Voluntatem, in quantum uterque animse a d u s in naturali hominis conftitutione invetitum nitatur, dum intelleflus in cognofcendis.pareipiendis, obfervandis, attendendis & conquirendis rebus & non nccejfariis & inutilibus & durabilitati hominis & humanitatis contrariis magis natura intentus, adivus& pronus eft, voluntas propterea has res, accafiones, caufas,circumflandas & even­ tus arripit, applicat, corpori.admovet, & per corpus m űkö­ dés iisdem fr.uitur: Sicuti vero praeterea dodrina Mora­ lis de cognitione Boni & Mali, & utriusque quidem veri,non imaginarii, non praeconcepti, non fiditii aut plane falli ;& contrarii, tt aflat,in{upcr verumBonum commendat, defcribit, explicat, cumflatu zcquircndx felicitatis confert & comparat, ad flatum vero perniciofae infelicitatis tenet, quo & Boni & Felicitatis fplendor atqu^dignitas & utilitas ma­ gis illucefcat, Malum itidem fideliter indicat, & comme­ morat, ejus damna & perniciem, quae in animum & £orpus transfert,recenfet, in quantum animum diftrahat atque p er­ turbet, exponit, corpus vero in quantum per animum turbatum &confufum atque inquietum, malum illud offendat, explicat, quem infelicem flatum homini conciliet, re fert: Pra:terea, & quod adhuc magis eft , adhortatur non modo fed & cooperatur, quo homo damna talia ftudiose & circumfpedé evitet,malum hoc omnibus viribus averfetur & fugiat, Bonum vero cum flatu Felicitatis ajfequaturik ampledatur: quid, quod adhuc magis eft, viam ad hanc felicitatem & Bonum illud pertingendi indicat, commonftrat & com ­ mendat, methodos & confilia rationabiliter & dextrepraefcribit & ordinar, quomodo M ilum & inde emergens damnum. evi-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely f.

(19) •evitari debeat: tandem etiam offendicula intercurrentia, quas vel ipfe animus nondum tranquillus, nondum fatis compofitus atque continenscaufatur, vel quae per alios vel vivos vel mortuos eorundemque exempla procurantur,fide­ liter indicat, praedicat & praedicit, & quomodo illis.continenter, prudenter & patienter refiflendum iit, eommendat,adeoqueeoipfointotahac &o£irwacau.telasdogmatico • prodicas communicat & explicat,. §. XVII. Hic, uti labor eft, Dodrinae Moralis, ita fane eum eo * dem3pprime cohceret M edicina; Hsec enim iimiliter agit de Naturae humana: five Animae perceptione, fen-fatione, apprebenflonelkeejlimatione rerum in corpore vivo occur­ rentium, quin ceque minus,uti Moralis D odriua, inquirit, quomodo harum rerum fc fe confciam redd it natura , quo­ modo fpecialiffimé hoc pro grato, alterum pro adverib objedo xftiract, ita ut in modum flendi non intenta fic, fed potius,ut modum fadifive ro irt exacle obferuet & agnofcat: & ita fane non aliter de Natura Medicina judicare debet, nifi quod harum rerum five fubjedarum live objedaxum , five organorum five intercurrentium materiarum &caufarum tradandarum confcia cSeáéoeoxfimplici ratio­ ne feu intelleftu, quantus quidem pro hoc negotio neceffariu seft (nam reliquus, qui in adum ratiocinationis,co­ gitationis , imaginationis feu praefigurationis cadit, /«perfluus, inutilis & ad hoc officium non neoeflárius eft,) quo fecundum hanc cognitionem res congruas in ufum cor­ poris fui transferre, alienas vero amoliri, fugere, averte­ re & excutere queat: proinde enim v.gr, ignoti nulla cupick), & fi natura non intelligeret quid corporis fui durabi­ litati & confervationi fubferviat, quod Bonum eft, illud ne­ que appetere, neque fuo corpori applicare poflet, fi non fciret quid mixtioni fui corporis contrarium & alienum e flet, fanenequidem eidem opponere, & illi excudendo non intendere pofiét; fi partibus fluidis & per has etiam C ‘ foli-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(20) folidis feféinfinuaverit materia fubtilis, mixtionem anima­ lem definiens>ex officio Naturae fluit, quo intelligat hanc efle Malam & corpori fuo inimicam ;& tantum, neque plus intelligere, fufficit, nimirum cujus forte efléntiae fit, cujus teneritudinis, cujus figurae, in quanta copia adiit; hcec talia fruilraadintelledum Naturae Medicatricisrequiruntur; fi verő tantum intellexerit, quod haec fit perniciofa materia, poterit (impliciter non modo concludere, fed & allabora­ re» quo removeatur-. A d hunc Intelleélum Naturae atque fenfum (nam non modo Natura perfentifcere debet praefentiam alicujus fubftantiae in corpore, fcd& nofle, an utiiis an vero noxia exiftat,unde& fenfus & Intelleftus requi­ runtur in Natura ad vitales funftiones) pertinet adhuc, ut fciat, an materia, quae mala & vitiofa eft, corpori fuo nunc intrinfeca, undecunque etiam orta & communicata fuerit, an inquam illa citius an vero tardius noxam fuam atque malitiam comminetur, ita fimpliciter & judicat & laborat, quo citioris efficaciae materia peccans, citiori & expeditior i ailivitate eliminetur, quae vero fegnius damnum fuum in­ fert, fané ne per lanam quidem rationem abfoluté re ­ quirit, quo celeritate intendantur & augeant-ur motus vita* les. §. XVIII. Talem notitiam (ive intelleélum circa acquirendum bonum finem, defuis objeftis ipfo facio offert & exhibet N a ­ tura, tam in ftatu fanitatis, quam etiam Morborum : quod enim priorem ftatum attinet, documenta certe quotidiana occurrunt in negotio fecretionum & ex-cretionum ordina­ riarum, dum illud , quod vel é dijfoluta mixtione animali fecesfit, vel ex aere, vel cibo & potu accesfitfk. heterogeneum conftituit,pro re aliena & inidonea & agnofettur & ita agnita etiam tradatur, nam ex necesfitate corporis non flu­ it , ut hae materiae ita propter fimplicem ftnuAurain & tex­ turam partium fecernantur öí excernantur, dum in organis. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(21) ita diktis colatoriis ali«e, quam con(vetne materije feparariSc íequeftrari poííunc, fi motus variantur, unde merito agnofcen d u sefttalis intellektus Naturcc de materia,fecundum quem eadem motus ita, & non aliter dirigit, ut inde talei falutares eifekius,naturae intentioni,confervationi corporis in­ haerenti, conformes emergant-Sicuti talis intellektus Naturae oblervari poteft in illo vitali aktu Excretorio; ita fimilis in­ tellektus agnofei poteft, in Retentione utilium & necefiariarum fubftantiarum, in negotio nutritionis applicandarum, in quo natura intetteftum feu notitiam habere debet .partim de partibus confirmandis & nutriendis, earumque jlru£ia ra & textura, magnitudine, fitu, connexione, & quid fit dex­ trum , finiftrum,inferius aut fuperius, anterius & pofterius &c. parcim de fubftantiis & materiis alimentofis,cum non ex quolibet fiat quodlibet, & fecundum talem notitiam juftus f e ■ leftus harum materiarum requiratur, ut cujuslibet texturae conveniens & proportionata materia ratione fpeciei & quan­ titatis congrua advehatur & tandem applicetur, & quae ad­ huc alia fpecimina allegari pollent. §.X IX , Quod pofleriorem ftatum concernit, nimirum, quomO' do frequentia teftimonia Intelledus Naturae in Morbis effi­ cacis & operofae occurrant,notandum quomodo Natura lin­ gularem intelleűum exferat circa (limationem & traktationem fuperfluifangvinis, quem propterea molefte perfert, & ut abundantem tandem e corpore ejicit, quod vero fangvis talis nonob necelfitatem corporis individui evacuari de­ beat, ipfum tale corpus quod flexile eft, & expanfionem facile tolerat, atteftatur, & quod ob id plus fanguinis contineri poteft, antequam pafiva talis & violenta rupture contingat; fi enim Natura humana hanc quantitatem, non modo ut fuperfluam non perciperet & ut inutilem non agnofeeret,nt m ó ló im non aflimaret, ut in futurum noci­ vam non pr*fumeret, fane etiam eandem non excerneret, C t fane. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(22) pneprimis cum ha: haemorrhagice,de quibus nobis'fermb eft, ot quae quoad aetates variant, ad certas faepe periodos recur­ runt, ad animi pathemata alterantur, per hsereditates comunicantur, &c.non fortuitis aut tumultuariis caufi«,& turbu­ lentis accidentiis rationabiliter adfcribi queant. Comprobat atq; fe fe ultro exferit talis intelleétus Naturae de fanguine ut fuperfluo evacuando,quando ejusmodi fubjeéta aliquando infomnia experiuntur de fanguinis profufione, aut objectis rubicundis, igne rubicundo flammeo &c. dura tali tem­ pore & fenfus Sc intelle&us & intentio Naturae cum fan­ guine molefto, abundanti & imminuendo verfatur, & hoc commercium imprimis in pbantafiamx.rahi t, eo tempore quando cum corpore magis converfatur, & ab aliis aétibus fenfationis ad extrema objeéta excurrentis, tamdiu abfirahit (quod fub fomno contingit) unde vel ipfum fanguinem in ideam per phantafiam agitatam transfert , veladininrmum colorem fanguineum rubicundum, in alio fubjeéto & objeéto mentaliter five phantafiá recolit & contemplatur» Eximia vero talis intelle&ualis fenfatio occurrit in omni­ bus Febribus legitime decurrentibus, praecipue in quibus Natura non modo intelligit materiam morbiferam cujus afl ivitatis & mobilitatis fit, fed & fc it, ubi in .fuo corpore hanc materiam queerere debeat, imo nofcit exaété quando, quantum, unde, ubi, qu3mdiu, qua conflantia, quo ordine, quibus mediis & c. eandem excernere debeat, qualia exem­ pla adhuc multa conferri polfent, ni haec jam fufhciant, Sc propofitumnollrum adhuc plures alios reípeétus involvat, $. X X . Quemadmodum haec diéta de Intelleétu animae, ut 3Shtune,iive de cognitione Boni, ut utilis & neceflárii agunt, quatenus illa in confervationem corporis redundat, ita placet pauca praelibare de Voluntate Natur® adapprehenfioncm hujus Boni, ejusque acquifitionem neceflaria ;> nu: . • r * & con-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(23) & concurrente, antequam defcribamus quomodo inteííe^ itus aberrare & propterea etiam fubordin 3tis motibus ritalibus praejudicium conciliare queat. Et ita quidem etiam Medicina agit de Voluntate animae, aeque ac Doitrina Mora­ lis, aft duplici peculiari refpedtu. Primo, quomodo anima voluntate fila arbitraria influat in quasdam corporis com­ motiones, & quidem Vel in univerfi crafii corporis, ejusdemque artuum diverfam transpofitiortem & translationem* e loco in locum, vel in quarundam etiam aliarum partium commotionem; quippe qui voluntarius corporis motus, convenienter & fufftcienter exercitus, non exiguos ufus in oeconomiam vitalem transfert, & ita Bonum corpori tam utile & necefFarium acquirit. Secundo, quomodo anima in vitalibus voluntatem fuam (quam in negotio vitali appeti­ tum reélius vocamus) quamvis non craife arbitraria aitione efficacem, tamen ipfi funétioní & operationi convenientem, variis fpeciminibus obfignet & exerceat ; quo loco vero ite­ rum haec voluntas naturae, in vitalibus difiinguenda eft a vo luntate animae morali, quod in i\h,pofleriori kn{\i indicata^ anima non ad beneplacitum, arbitrium, & craifam imagina­ tionem aéli va fit, ut fecundum diverfitatem circumftanda­ rum,conceptmim & imaginationum, hoc velit aut non velit hoc tempore velit aut non velit, ita & taindiu velit aut non velit &c. fed quod voluntas naturae longejtmplicior atque firmior fit, &finibus fuis maxime congrua , ita ut in oeco­ nomia vitali, in propria fua legitima fphaera procedente, & ívr/Ár limitibus inclufa, non integrum fit, hoc agere autnon agere, fed aétus neceiiarios atque utiles fine mora, fine m u­ tatione, fine tergi verfatione ad fines fuos promovere & per­ ducere neceffe fit; propterea in Foro vitalium funélionum circa fpecialiores operationes animae humanae non inte­ grum neque eonceflum eft, ut voluntatem fiiam ad ludi­ cra & fa rá n figmenta, ad inutiles imaginationes} & ad ftt gicivos conceptus pro/«^'/«mutare pofiit, C %. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(24) Itagetterica Naturoe voluntas eft, corpus cui inhaeret, non modo in ftatu integritatis fuac confervandi, fed & ab immi­ nentibus damnis prtefervandi, & in praefentibus periculis defendendi & vindicandi; unde eft , u t , quae hunc finem vult, media ad talem finem neceiTarianon modo velit, led <5c quod velit, etiam applicet atque exerceat -, hujus voluntatis efficacia &prseftantia magis elucefcitin contrario , quando eadem natura cum corpore fuo ultro verfari refpuit, pro • pterea phyfica ratio exquifite reddi non poteft,cur homo mo­ riatur, nam fi per quadraginta annos corpus(quod femper unius mixtionis eft) firmum atque flabile permanet, cur non h ic femper per otfoaginta, aut centum aut mille annos ? nili potius moralis ratio valeat,quod languor aOlivitatis vitalis,i, e. ceflans voluntas cum corpore ultro verfandi, in culpa fit, (quae per divina legem ceifare etiam debet)quod per tot an­ nos atque ftadia fuftentavi t,conferva v it& vindicavi t.utpro» pterea confvetum vigorem & priftinam agendi refolutionem & voluntatem natura dejiciat: hoc fi non fieret,admiratione dignum eflet,c«r homo moriatur ? Similis volutitatisNaturx dejeOlio obtingit in diverfis motuum vitalium defeOlibus, Lipothymia videlicet, Syncope, Paralyfi &c. dum ob mul­ ta offendicula tam pathetica quam etiam fucceflum motu­ um vitalium concernentia exfafiidio quodam de adverfis talibus objeélis concepto, vel ex repentina perturbatione,at­ que offeníione aélusfuos vitales fubducit, eosdemque con­ tinuare velle, ipfo effedu refpuit & contrariatur. XXII. Etficuti appetitus nihil aliud eft, quam voluntas, qux tendit in hoc aut aliud fubjeihim, quofrui geftit anima, ita certe appetitus ita diélus naturalis nihil aliud eft, quam vo­ luntas edendi & bibendi, quam tunc exercet natura, quando neceffdrium judicat & aeftimat reparandi, quae confumta fue­ re, & q u x vel ad ntttritionem corporis folidi, vel ad repara­ tio-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(25) titnemfanguinis, copiá quadam coníiim ti& diíloluti,p erti­ nent, & quamdiu appetitus talis continens e ft, ordinatus & jetati atque reliquis officiis fubjeéli proportionatus, (nam qui multum laborant corpore, multum confumunt humo­ res , frequentiori reparatione alimentofarum fubftantiarum indigent, & propterea validiorem & frequentiorem appetitum experiuntur) tamdiu ad illud, quod corpori Bo­ num & proficuum eft, tendit: Similis appetitus feu voluti* tas gaudendi Bono in vitalibus occurrit in Siticulofitate fe ­ bricitantium , quo peraflumtum potum & humores fufficienter diulantur, & fecretiones atque excretiones promoveantur & c. huc pertinet voluntas feu appetitus he&icorum fruendifapidis, acidulatis & c. quae pro abfterfione abfceffiw interni magis conveniunt &c. quid quod merito huc trahi­ mus illam voluntatem,quaefimiliterfalutarem finem invol­ vit, dum alienum five inutile quoddam natura fugit, quando nimirum aegrotantes alimenta averfantur, quo tempore non occafio permittit, neque ratio fuadet, ut corpus nutriatur, oppleatur,alimentis obruatur, & q u o natura concoétionis officio inhaereat, fed hic Rhodus hic falta \ Natura enim non propterea corpori inexiftit, ut folum illo fruatur, ied adeft reciproca relatio, quo etiam corpus natura fruatur, non ut Natura folum commercium teneat cum corpore falvo & integro, fed ut corpus etiam hefum defendat, vindicet & r eftituat ; unde abjicit voluntatem ajjiimendi alimenta, (I corpus periculis fubjacet,quod reétius repurgandum, non novis fimul accidentibus quisquiliis onerandum eft; fecun­ dum illu d : corpus impurum quo magis nutriveris,eo magis laeferis. §. XXIII. Hcec voluntas vero in vitalibus a&ibus.ficuti non eft fubmiílá arbitrario beneplacito anima: aliter imaginantis aliterque cogitantis, ut antea monuimus,ita de hac volunta­ te anima nihil magis cap it, quam tb fat, five quod haec ita fia n t,nimirum quod appetat hoc vel illud, aut non appe­ tat. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(26) iit , quantum appetat & quando, non vero cur & quomodo hoc fiat,cur in febribus aegrotantes fidant, & non efurianc, cu rin h e& ica carnium efum imprimis averfentur, & fapida defiderent, cur in morbis non comedant &c. uti enim haec voluntas non proprie & proxime circa res xetr’ tjv mo­ rales verfatur, ita non per fingujos illos adtts delcribi & ex­ plicari poteft, qui alias ad funétiones morales pertinent, uti funt cogitationes,phantafiae,imaginationes,ratiocinationes, praefigurationes, ideae concretae & c, quemadmodum etiam in morali voluntatis exercitio non exiguus defe&us occur­ rit, quando ratio condigna reddi non poteft in genere de grato & adverfoycuxuni adverfum fit,quod alteri gratum eft, jcur huius aut illius afpe&um magis amet , quam alterius,cur formofitas corporis externa alteri magis fit accepta, cur au­ rum dignius aeftimetur, quam ferrum ? nonne quia ita ufu receptum & iqter homines commune eft? in qualibus & fimilibus aliis explicationibus fane rado formalis &fufficiens jcaufa rationalis multum deficit. S.X X IV , Prout itaque Medicina & Doctrina Moralis in fubjeBis fpecialioribus conveniunt, nimirum circa confiderationem Intelleftus & Voluntatis, in quantum ille Bonum agnofcit & a malo diflingvit, haec vero Bonum arripit <&Ma­ lum fu gita te etiam in Objefii traftatione nexum utraque tuetur,nimirum quoad confiderationetn Boni & Mali in ienfufuo generaliori, Bonum itaque genericum eft.quod homi­ nis exijlentiam vere felicem con ier yat, prom ovet, imo et­ iam auget: unde felicitas moralis infert pofieffionem illi­ us, quod homini vere bonum, utjle,conveniens & necelfariumeft,ita quidem, ut fine illo nulla talis hominis felicitas, uaturalis.ciyilis aut moralis concipi debeat; tale bonum potiori refpeitu hominis animam attinet, deinde vero etiam forptis, quia ad hominis formam pertinet & anima & cor­ pus. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(27) pus.unde quicquid animas flatum quietis continentiae aequitatis, & jufta:, vegetae & rationalis adivitatis promo­ vet, bonum eft,quicquid per animam ita dilpofitam corpo­ ris durabilitatem& necelláriam integritatem promovet, bo­ num eft, quicquid hominis exiftentiam ita HUJam conlcrvat, bonum eft, & quidem fenfu etiam Morali: ex quibus ve­ ri'Boni qualitatibus facile apparet, quid iit verum Malum, nimirum, id,quod animam perturbat,inquietam, dubiameSc diffidentem, reddit, diftrabit & confundit, & quod corpo­ ris confervationi feu durabilitati, tam per animam ita turbatártig quam per alias admiifasaut perpellas caufas externas, contrartatur, adeo que exiftenti* hominis effeétivérefiftit, §. X X V . Cum eodem Bono & Malo verfatur etiam Medicina, dum nimirum attendit,quid Energi* Naturae vitali conferat, quid eidem jufto ordine & fucceflu agili inferviat,quid ejus­ dem refolutionem convenientem ad officia vitalia excitet & prom oveat, quid illius tranquillitatem, fimplicitatem & continentiam foveat & fuftentet, quid ejusdem bona inten­ tionem fecundet, & quid porro corporis Mixtioni coniervandae fubferviat, quid integritatem, nexum & mobilitatem organorum adjuvet, quid jufto motuum vitalium progref fu:,fuccejfui & effeftui facilitando & promovendo congru­ at, quid ordiniceconomioe vitalis confervando & adjuvando conveniat, quid perfonalibus fubjeélorum circumflandis neceflariis acquirendis,efficax iit &c. tale,refpe<ftu animas feuNaturae&corporis,Bonum verum ,utile & neceifarium eft. Malum contra,Medico fenfu,non aliud,quam illud eft, quod Naturae intentiones falutares perturbat, coercet,fupprimit,confundit, in incongrua loca atque tempora trab it,& conjicit, atque in m odo, m ethodo, gradu, motu, menfura, tempore, loco, fucceftu & eventu aberrare facit,quod cor­ poris mixtionem imprimis, vel magis vel minus, vel cito vel tarde, diifol vit, deSruit, invertit, depravat, inficit, inquinat, P '• Jiru,. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(28) fírutíúram & texturam etiam ejusdem vario modo /*<#/ & alterat,quod tandem juftis & congruis motibus conferva/er///, corpus repurgantibus,ab aliis injuriis defendentibus* re(ifiit t aut eosdem plane opprimit & diftrahit. §. X X VI. Quemadmodum porro Dodrina Moralis non acquiefcit in commendatione & explicatione veri Boni & Mali,fed,eo etiam aflidue laborat,quo hominem adpoJJesfionem]\\i)\xs ve­ ri Boni adhortetur & plane ducat illumque felicitatis inde emergentis participem reddat,& á pernicie atque damno Mali lubtrahat,ita iimul manuducit hominem atque inftruit, quoexfpinis miferiae & calamitatis naturalis vulgaris fefe extricare queat; unde fuppeditat talia confilia & adminicula, mediantibus quibus illud Bonum acquiri & Malum evitari pofiit,inlimul etiam praefcribit juftam methodum & congru­ um regimen, quomodo nimirum, quo ordine, quo modera­ mine, & qua aétivitate atque vigilantia felicitas illa obtineri debeat: quapropter & irrtelledum & voluntatem hominis communem in perverfo & corrupto naturali ftatu exiftentem aggreditur, illum inftruit atque 'docet, quod fruftra ve­ rum Bonumquaerat in honoribus,divitiis feu opulentia,li­ bertate, vulgari amicitia , & ita didis fortunae bonis, quia communiter funt fluxilia, lubrica, inflabilia,incerta, fallacia & c. quod fruftra in illis quaerat animum ex2de contentum, quietum,tranquillum,imo potius demonftrat, quomodo cum ejusmodi fortunae dotibus animus femper confunda­ tur, & in multa aliena diftrahatur; docet quomodo intelledus omnia objeda ita tradare debeat, ne animum inquie­ tum & dubium reddant, ne fervitio eorundem fefe manci­ pet, fed ut talia objeda, quae hujus funt conditionis, patien­ ter,continenter, moderate , non anxié,non feveré, non cum tumultu & ftrepitu fugiat & avertat, reliquis vero ita utatur, ne illis fubferviat, non male fe habeat,.fi eorundem jaA u­ ram. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(29) ram patitur, fed femper in tali quiete bonam etiam confeientiam poífideat. §. X X V I I . Simile fere quid obfervac & tradat Medicina circa feufum & intelledum Naturae in vitalibus, quando haec bonum fibi fingit, quod tamen corporis durabilitati non veri bo* numeft v.gr. quando Natura humores majori & fuperflua quantitate colligit, coacervat atque retinet, ibi certa fubfidia fert, quo liaec opulentia,u t falfa felicitas vitalis,excutiatur-, quando Natura adiones fuas libere atque Jecure tradat, ibi praecavet Medicina, ne haec fecuritas atque libertas in negligentiam ruat,neve utiles &neceflariae adiones incuriofe, & fine follicitudine exerceantur; hinc ordinat bonum regi­ men,cui adfvefcatNatura,ne fecurior adionu vitalium progrefius caufa fit cefpitantis tandem atq; periclitantis felicita­ tis prcefumtae vinalis :quando natura viribus fuis nimium con­ fidit, & fortiter atque ftrenué imo impetuosé offendiculis oppugnandum efle judicat, ex alieno quodam de his objed is formato fenfu atque intelledu.tunc Medicina fuccurrit, ne excedat, ne nimium operetur, ne peccet contra pro­ portionem inter adum , effedum ,& rem agendam, fervandam. Et ficuti intelledus in moralibus corrigi non poteft,nifi firmis & politi vis categoricis demonftrationibus& convidionibus, quod Bonum & Malum illud /jit, uti fupra defcripfimus.quo accedit,ut intelledus in memoriam ex­ perienti<e ducatur,undeagnofcat, quod antea in felici tali Gatu& poflesfione Mali co iftitutus fuerit, quia vero lingu­ la & tempore opportuno & ratione congrua committenda, ut intelledus hifce aufcultet-, ita in Medicina congruo tem­ pore Natura ad illum fenfum & intelledum promovenda eft, quo ipfo eifedu agnofcat in quantum fuperflua plenitudo humorum hucusque ordini vitali & proportioni ad motus contraria fuerit, & quam fruftraneo labore tamdiu retinen­ dae magis abundantiae, quam imminuendae incubuerit, ut D » fub. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(30) fub placida atque convenienti manuduílionein juftum or­ dinem vitalem, ftatusinde emergentis veram faíubritatem agnofcat, & antecedentis ftatus anomaiici, extravagantis ni­ mirum,impetuoí'se aut plane aberrantis motuum vitalium adminiftrationis damnum agnofcat; id quod, ficut in hoc exemplo atque fpecimine occurrit,ita hujus connexionis multa adhuc documenta & notitiae & experientiae medicae fefe offerunt: unde haec folum allegata, eo inferviant, quo in aliis feliciori & certiori greifu incedere liceat. §. XXVIII. Suppeditata talis ilágoge in demonftrando N exu in­ ter Doélrinam Moralem & Medicinam quoad methodum juftae praeparationis intellcttus ad cognofcendum & pofthac agnolcendum verum Bonum & verum Malum, occu­ pata, manuducit nos, ut etiam breviflimis commonftremus, quomodo iimilis nexus circa voluntatis praparationem o c­ currat. In quo negotio major difficultas intercedit, propterea quia poft lapfium & per illum voluntas ita deperdita atque corrupta eft,ut,quando intelle&us in agnitione veri Berni & veri Mali convtéius eft, voluntas tamen lemper in ve­ titum nitatur, & contra veram cognitionem operetur, dum homines de fad o quodam exafíe iciunt, quod in perniciem & infelic iffimum ftatufn viam aperiat, nihilominus ob fecuritatem naturalem feu carnalem damna haec non me­ tuunt, & in faftum illud ruunt, donec experiantur nocu­ mentum, ubi volenti non fit injuria; propterea circa volun­ tatis praeparationem major difficultas occurrit, quam in intelleaus traéUtione, qui paulo facilius ailentrt: Skutj vero Do<ftrina Moralis magna cura attenta & intenta eft,quo ef­ ficiat, ut voluntas intellc&ui m;:gis& frequentius aufiultet, utdeteftandam fecuritatrm magis fugiat, ut damna & nocu­ menta m ’gis metuat eorundem gravitatem magis perpen­ dat, ut feliciori ftatu fr u i aveat & defideret, ut experienti­ am jam perpejfi & tamdiuadmiffi Mali & nocumenti cum * fe-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(31) feliciori auo flatu, in quem anima hominis transferri potefl, conferat, & infelicem flatum ferio & confhnter, abhor­ reat, ut tandem etiam ex difpendio & jaélura boni rejipifcat; ficuti porro Doélrin3 Moralis cum voluntate admodum prudenter & circumfpefté verfari debet, nimirum oportuno tempore, convenienti lenitate & temperantia, & cujuslibec ita diélse praedominanti paffioni proportionata ratione & modeftia, ita etiam talis hujus doélrina: procejfus demonftrat,quomodo Medicina cum eadem cohtereat*. §. X X IX . Haec enim Medicina, qúanquam Naturae appetitum feu voluntatem dire fle afficere & emendare non pofiit, ta­ men in objefta & certo refpeclu in fenforia organa ita ope­ rari potefi,quo natura voluntatem fuam corrigat atque cwwpefcat-. voluntas enim Naturae humanae degenerat vel in excejfum vel in defeftum, vel etiam in aliquam amethódiam & feb aliquamfecuritatem in hifce exercitiis damnum non ftatim metuit, donec in exitu experiatur, quod antea cumnegligentia quadam obliteravit: inter alias res fpeciminis feu exempli loco placet allegare llzmorrhagias ftupendas & enormes,quae tamen ftantfub generaliori intentione & vo ­ luntate corporis Bonum promovendi, dum vero Natura in quantitate excedit,& fub hoc aélu de libero folum fuccelfu gaudet,nihil Mali metuit, nifi plurima ingvinis quantitate jrofufa, gravem jaél uram & defeftum ejusdem nunc perciaiat & experiatur, & damnum inde emergens cum intimo & arofundo terrore abhorrefcat, inops vero per initia confiiorumin tanta snguftia inveniendorum & capefléndorum, damnum imminens i'ubire refpuit,& aiiquandiu á corpore fuo 1'efe fubtrahit, & in illo iefe abfeondit ,quafi damnum quod metuit, illam in habitaculo fuo non offendar, & inve­ niat, unde lipothymÍ3s incidunt tales homines, donec ite­ rum vel fponte vel arte excitata ad officia vitalia redeat: inde praeoccupat gorro Medicina preefervatoriis ventilationibus. D3. ar-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(32) artificialibus fangvinis, ne Natura denuo in tale virium de­ labatur,led memor praegreffi male determinati aftus,volun­ tatem l’uam corrigat, atque jufta& congrua methodo impofterum corpori fuo fubferviatőt fuccurrat.. § .X X X . Aequalis prava voluntas naturae occurrit in immorigero hominum appetitu, ad voracitatem & plenam faturitatem,abeunte,quanquam anima fciat, quod talis immodefta edacitas oeconomiae vitali praejudiciofa & noxia fit, ta­ men voluntas haec deperdita fibi nihil fubtrahit, & tam diu continuat hoc vitium,donec nocumentum adu irruat,tunc intercurrit reminifcentia male aétae r e i : hac ratione plethorici fciunt, quantum praejudicium inferat fanitati luae dena diaeta, & quomodo per viélum parciorem a variis moeftiis, iino damnis lile praefervent,fed furdo fiepiusnarra­ mus fabulam , ut pleniori diaetae quicquam fubtrahant, ii artificiales fangvinis fubtra&iones recufant, quanquam fciant& theoreticé & praéticé hanc veram, efficacem & fimplicem methodum etfe, imminuendi fangvinem fuperfluum, voluntas femper in contrarium delabitur , nifi admodum continenter rebus fuis confulere & profpicere permittat, interim majori plurimum voluptate anhelat talia pharma­ ceutica fubfidia, quibus mediantibus confumi pofiét & iubtrahiabundans illa quantitas,qualem methodum & qualia adminicula commendauit quidem Paracelsus, fed vix imi­ tatione digna,nifi mensParaeelfi aliud quid inferre videatur.. {. § .X X X I. Et quae non prava voluntas , five erroneus appetitus occurrit in febribus intermittentibus,praecipue quartana, quando aegrotantes avide & tenaciter talia defiderant& ef­ flagitant, quae febrili caufae fovenda & fuftentanda apprime quadrant,velut alimenta frigid a,fpifl'a, indurata,perfumata falfa &c. quae antehac fubjedis talibus grata & accepta £uere,& quibus nunc tanto magis frui avet natura, quoni*S orr*. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(33) am hoc tempore cum febrili a d u , expugnando nocumento, quod forte e talium comeilione pendere pollet, occupata eft; hinc Medicus praeoccupare d e b e t, ut huic voluntati emendandcE-iuccurrat per efficaciorem materiae febrilis refolutioncm,ik ad faciliorem evacuationem febrilem lubeundam, convenientem praparationem, imo per prom otio­ nem & provocationem hujus congruae excretionzs , quo corpus maturius repurgetur,ab hac materia liberetur, & na­ tura ipfo aélu percipiat, quod cum corpore fano verfari lon ge melius fit,quam lcefo,8x. inquinato*. §* XXXII* A d hanc claiTem pertinet appetitus hominum ad diverfa abfurda;qualis occurrit in Pica & Malacia,pvxcipne femina­ rum, tanto magis vero gravidarum, in quibus fruftra quae­ runt , nedum quidem facile cum lucerna invenient fermen • tum quoddam corrolivum aut virulentum in ventriculo delitefcens, quod non aliis, nili talibus abfurdis fubftantiis competi pollet; quid quod ad fpiritus illos famofos live Sylveftreslive inquilinos provocare velle,seque effetae nodem tenebris illuminare velle: unde miliis aliis & alienis potius affirmamus,in hifee affeélibus plurimü aberrare voluntatem pravam, intellectui falfo fubfervientem: unde tales affeélus non nili in fubje&is alioquin im morigeris, incontinenti­ bus,luxuriei indulgentibus , immodicis , animi inconftantis, vagabundi, aut in res perverfas proni & tenacis, occur­ runt , ita quidem, ut femellae (quae alias mollitie fua & in­ firmitate praerogativam quandam affeébmt) tanto magis quando gravidae funt, ob praefentem fuum ftatum magis im« morigerae & incontinentes & in perfvalione illa firma fubfiftentes,credant, quod ipfis denegare quicquam,aut iisdem oppugnare & refiftere neque liceat, neque deceat, unde priftinifui luxuriofi & petulantis animi memores , in varias non modo fpeculationes de comedendis delabuntur, fed, quo magis illis, fub tantis prxjudiciis, inhxrent, appetitu v at-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(34) __ atque voluntate incompefcibili co ruunt: ubi fruftraMedicinain acido qupdam ventriculi fufp. d o corrigendo & deftruendo laborem impendet, nifi hic ex morali dodrina me­ thodus congrua invenienda & fimul applicanda lic, quomo­ do h xc prava voluntas temperanda & reformanda iic, §. XXXIIi. L icet vero hujus circumflantia; multa & frequentia documenta per tot?m Medicinam allegari queant,tamen fcopusnofter, quofpecimen folum commendandi Nexus inter Medicinam & Doctrinam Moralem fubminiflrare promi(imus,nonpermittit,utdiuuni rei exponendx immoremur; monflramus modo viam, quam illi incedere poflimt, qui hoc negotium & plene & plane magis nolle geftiunt! H oc folum in ordine tradationis noftrx attingimus , quo­ modo Nexus inter Medicinam & Dodrinam Moralem non exiguusdemonftrari poirit,in illa circumflantia, dum D odrina Moralis fimul inculcate*#/*/*/ neceilarias tam T heoreticas quam Pradicas,quarum illae intelledum.hx Volun­ tatem rcfpiciunt, ne inteJledus in agnitione veri Boni ab­ erret , & voluntas falutari eventu fr.uftretur; hinc exponit offendicula illa, quae vel ipfa anima ftruit, vel qua; caufx ex­ tern# interfpergunt; imo commendat, qua circum fpedion e & qua methodo h x delaff nes evitandx lint; idem com ­ m ittit Medicina, dum cautelas ordinat,partim intelledum concernentes, ne ille alium, quam rebus, cum quibus procedir,proportionatum fenfum,aliamve xftimationem exer­ ceat, ne incongruis regiminibus & tentaminibus in alium de hifce rebus fenfum formandum Natura promoveatur ne obiedum quoddam velpericulofius & gravius, vel beni­ gnius & lenius xftim et& c. partim voluntatem attinentes, ne in (wiethodtas quasdam degeneret, ne falutarem finem ex incongruis locis & inopportuno tempore & c. profequatur, neve in talia molimina & voluntatis fuxincongrux exerci-* da provocetur & impellatur eadem Natura. *. § . XXXIV. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(35) Neque folum in regula recti ílve verő Bov.o Dodrina Moralis & Medicina cum intelledu & voluntate hominis veríantur.fed 5c utraque de Bono apparenter tali, five fi&ttio & imaginario diíTerit, & in hac circumflantia firmum fatis nexum fimiliter tuetur. Nam Doctrina Moralis ob,fervat quomodo intelledus in cognitione Boni non raro cefpitet, & dum vel impatienter, incontinenter, & prxcipitanterobjeda,circa qua; verfatur, ad Bonum verum , utile & neceffarium refert, vel autoritatibus aliorum nimis profunde immerfus&firmiter affixus,bonum quid effe praedicat,quod alii pro bono aeftimarunt: ita evenit, ut diffundat fefeinobjeda, quae vel apparenter vel plane fiditiuna bonum conflituunt,dumin objedorum illorum tradatione folum fubfiftit in externis charaderibus & accidentalibus falutaribus effedibus, neque obfervat, an tale objedutn omnibus fubjed is & conftanter hanc utilitatem prom ittat; Similiter ab­ ludit quandoque intelledus in cognitione veri Mali, & ob praecipitantiam in obferVando,malum quid per y^aeflimat* quod per accidens tale fit, nimirum quando tale objeduna incongrue, inopportune,immoderate tradatur,quodpropterea non verum tale Malum, fed fiditium praeconceptum & apparenter tale exiftit. § .X X X V . Et quemadmodum Moralis Dodrina circa intelledum tale quid obfervat; ita etiam in voluntate explicat atque commonftrat, quam facilis & praeceps haec fit in feledu talis imaginarii & apparentis Boni, & auftera fuga ejfifti Mali, cu­ jus pofterioris rei exemplum jam in vulgus notum eft, quando homines praejudiciofi umbram fuam metuunt, & ex illa varias inlidias & phasmata effingunt; quin ulterius de voluntate recenfet, quam incontinens fit atque luxu* io[a in res, quae folum fpectem Boni, ad aliquod etiam filum tem­ pus, nedum quidem conflanter tenent, quam tenaciter il­ las res profequatur, ex quibus vel aliqualem, vel praejudicio. E. con.. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(36) concepto refpondentem Utilitatem fíbi prom ittit,quam audader, immoderate & impatienter huné prasconceptu m ű ­ fűm vel urgeat, fi non confeftim fequitur, vel fi citius & ma­ turius evenit, impetuosé & immodefté profequatur, ut proptereatotaadio in ratione ordinis, necdfitatis, gradus* lo ci, temporis, occafionis, m enfurx, num eri, conftantiae, aequitatis &c. graviter peccer, quales tam intellectus & vo­ luntatis, extravagantes, praecipites, & cum praejudiciis ftijati motus eo certius fine aut falutari in genere, aut diuiaucari, nedum quidem conftanter tali,fruftrantur,propterea.quia funt errores , quos etiam Dodrina Moralis nen modo annotat, fed & emendare laborat, S X X X V I. In hifce Erroribus animee in animali oeconomia adivee, exponendis & deferibendis aeque attenta & affidua efle de­ bet Medicina, & quidem dum explicat partim errores Naturx ex intelleOu provenientes, partim ex voluntate pen­ dentes. In genere cpiidem errores Naturae concernunt il­ lam , ut in fcholis d icu nt, 3itionem, quae Motus e ft: feorfim vero errores occurrere folent in exercitio Motus progresfivi humorum, feu partium fluidarum , Motus Tonict folidarum partium ,& tandem ratione effettus Motus fecretorii & excretorii. Quod vero harmoniamMedicinx cum D o ­ drina Morali attinet, ex prxmifiis demonftrandam , evenit non raro,quia errare humanum eft, ut intelleélus & fenfus Naturae apparens Malum vel Bonum pro vero agnofeat, & fecundum hanc falfam cognitionem Natura eth.m Volun­ tate aberrer. haec etenim natura in negotio vitali perixpe objedum quoddam perniciofius aeftimat, quam adu eft, & de eodem maximam anxietatem concipit,&cardialgiam in lipothymias pronam fu b it,u tin quibusdam affedibus exan­ thematicis, in retrocedentibus eftlorefcentiis cutaneis,in retroprejfis fpafmis, in r epresfis tumoribus vel cedematofis vel aliis, in retropulfa tranfpiratione vel generica, vel par­ tion-. Í. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

(37) ticulari e volis manuum, aut pedibus; aut,quod ad nofirum fcopum magis pertinet, errorem talem illa committit inafÍumtione rerum infvetarum, & per praejudicium connatum vel acquiiitum,comeftionem talem averfatur, ut caiei, buty­ ri, la&is őtc. dum tale objeéhim pro Malo aeftimat, quod ta­ men non eft Malum, vel ubi minus Malum pro majori & ha­ bet őt tra£lat:accedit őt hoc, ubi negotium quoddam in vita­ libus exercendum, propterea Malum aut ad minimum fufpeélum agnofcit,idque interm ittit, aut am ittit, cum de falutari efFedu & eventu dubia őt incerta IIt, adeoque ita tergiverfatur, ut ex fufcepto vel fufcipiendo tali negotio malum quoddam metuat, rem ipfam ejusque modum & eventura aequivocis autancipitibus, autpericuloiis aut malignis acci­ dentiis obnoxium efle anxie praejudicat, őt propter talem erroneum intelleélum bonum pro malo aeftimat, őt appa­ rens pro vero őt indubio maloagnofcit őt agitat, de qua cir­ cumflantia multa Ipecimina adhúc fuppeditari poflent, II necefiitas őt occafio requirat. §. X X X V II. Quemadmodum vero intellettus aberrare foiet circa cognitionem veri Boni, ita fane adhuc magis in ilmiles er­ rorum abyflbs ruit voluntas, quia vel in apparens Bonum fertur, vel Bonum pro Malo averfatur, aut plane Malum pro Bono profequitur, quando videlicet Natura humana certum finem, alia quam proportionata methodo fe&atur, fub ipe & fiducia melioris őt efficacioris expeditionis, quando ne­ gotium quoddam, leniorem, tranquilliorem , placidiorem & modeftiorem tradationem poftulans, impetuofioribus mo­ tuum gradibus aggreditur; ut quando in febribus malignis vehementes, immoderati imo excedentes humorum impuifus & commotiones occu rru nt, quibus malignae materiae excutiendae flrenuam őt impatientem operam dat Natura, adeoque hanc apparenter bonam,pro abfolute bona metho­ do feligit őt exercet,;quando in febribus propter vitiofam. £ 2. hu-. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely. fQk <:.

(38) ( 36) humorum qualitatem fufceptam, ventilanda; quantitati, ac-' cidencaliter moleftce,non modo motibus excretoriis,& m o­ liminibus, has excretiones refpicientibus , inhaeret, fed & Infiftit & continuat,ődangvinis crafin repurgare negligit, riorem aéfum pro digniori fufcipit: cujusmodi teftimonia ibemusin raptibus humorum ad caput, i.e« in congeftionibus contumacibus fangvinis intra caput, tam in febribus acutis quam ardentibus, & imprimis quidem Hungarica, fufcitatis& immodefte continuatis, dum Natura plethoram qualemcunque praefentem pro vero illo Malo in hifce aflfeéribus fugiendo & excutiendo traélat, quae tamen refpeétu genuina & efientialis materiae/ebrilis, pro apparenti Malo magis illuceicit: alia talia teftimonia occurrunt, quando Na­ tura per interiores partes quicquam excernere laborat, quod per exteriores educendum eifet, ut exanthemata, im­ primis variolas; quando materiam peccantem alio , quum decet loco, atque modo eliminare fufcipit,ut in pefte per haemorrhagias, vomitus, diarrhaeas,petechias, fudores aquofos,anthraces,bubones, quae methodus voluntati Naturae véré bona videtur, cum vel apparenter vel imaginarie bona e x ifta t: quando contumacibus lpafticorum motuum,ut ar­ thriticorum,podagricorfi & c, continuationibus, finem prae­ fixum urget, cum tamen fticcejjiis cepto non refpondeat,.ubi hunc modum refiftendi objeéio adverfo atque molefto pro vere bono exercet, licet apparenter talis fit, uti exitus atteftatur; quando ob abundantem fangvinis copiam,affervatum huc usque foetum aliquoties, imo ftatariis etiam recurfibus ejicit, & hunc pro abfoluti malo traélat,cum plethora,ita coacervata, illud alterum verum malum conftituat, §. XXXVIII. Prout itaque & Doétrina Moralis & Medicina in deicripto tali fpecie faéri conveniunt, circa obfervationem aberrantis & intelleélus & voluntatis animae; ita fimiliter conveniunt, & nexum non fuperfici^rium tuetur in eme»da-. E. Haáz Rezső Múzeum Tudományos Könyvtára, Székelyudvarhely.

Ábra

Updating...

Hivatkozások

Kapcsolódó témák :