Io. Samuelis Fuchs, professoris philosophiae in ill. gymnasio Leutschoviensi A. C. A. Institutiones logicae, usibus scholasticae juventutis accomodatae

Teljes szövegt

(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
(10)
(11)
(12)
(13)
(14)
(15)
(16)
(17)
(18)
(19)
(20)
(21)
(22)
(23)
(24)
(25)
(26)
(27)
(28)
(29)
(30)
(31)
(32)
(33)
(34)
(35)
(36)
(37)
(38)
(39)
(40)
(41)
(42)
(43)
(44)
(45)
(46)
(47)
(48)
(49)
(50)
(51)
(52)
(53)
(54)
(55)
(56)
(57)
(58)
(59)
(60)
(61)
(62)
(63)
(64)
(65)
(66)
(67)
(68)
(69)
(70)
(71)
(72)
(73)
(74)
(75)
(76)
(77)
(78)
(79)
(80)
(81)
(82)
(83)
(84)
(85)
(86)
(87)
(88)
(89)
(90)
(91)
(92)
(93)
(94)
(95)
(96)
(97)
(98)
(99)
(100)
(101)
(102)
(103)
(104)
(105)
(106)
(107)
(108)
(109)
(110)
(111)
(112)
(113)
(114)
(115)
(116)
(117)
(118)
(119)
(120)
(121)
(122)
(123)
(124)
(125)
(126)
(127)
(128)
(129)
(130)
(131)
(132)
(133)
(134)
(135)
(136)
(137)
(138)
(139)
(140)
(141)
(142)
(143)
(144)
(145)
(146)
(147)
(148)
(149)
(150)
(151)
(152)
(153)
(154)
(155)
(156)
(157)
(158)
(159)
(160)
(161)
(162)
(163)
(164)
(165)
(166)
(167)
(168)
(169)

vcrfalia judicia formandi , vocatnrqmf ifta fi*

«ulra* judicium rejletten: ( rcílcftircnhc Ut' tb a ltfraft) , [cujus tria fune effetta, duo pura, tertium mixtum, qua: adpcllautur ra­

tiocinia judicii e e^IúiTe U t UrtőeilSfrűft) ; nimirum.

I.

Inductio

( ^itbHFfioit).

1. Q uid? Eft ratiocinium, quod hoc nititur principio: Quidquid dc multis ( aut omnibus) , ad idem genus pertinentibus re*

buj , aut ad idem Totum pertinentibus par*

tibus, valet, id valet dc iplb genere, aut Toto. Obfervatum e. g. cft fsepenumero , vi­

no quolibet, meracius, & copioflu» poto inebriatos fuiife hominis: atque hinc Conclu­

dimus : Omne vinum habet vim inebriandi.

En inductionem. Alia. Quoticscunquc vidi hominem, qnendam, toties confpcxi cum hi­

larem : hinc concludo: Ille homo cft fcmimf hilaris.

2. Quotuplex ? Eft vel

a. Completa, /i omnes res eiusdem gc*

neris , aut omnes partes ejusdem T otiu s, ds quo univcrlalc fertur judicium , rcccnfcawtur»

Exemplum hujus indu&ionis cft in Euclide, quum demonitrat, angulum ad centrum clI*

ejus, qui eidem arcui infiftit, fed ad peri*

pheriam cft , duplum. Aliud ! Ambulo pcf territorium urbis, & adfpicio primum, fecun­

dum I JO De E íC PjkR I B K Ti a.

(170)

D K E x p e r i e N' t xa. 1 3 1

rfum, tertium, quartum &c. usque ad ulti­

mum agros, atqiic animadverto, primum, fe­

cundum , tertium, quártum &c. usque ad ul­

timum , ne Unó qúidem excepto , agros cite grandine vaílátos; ex his dcniqtic lingulari­

bus animadvcrlíonibU» hoc formo univerfa*

le judicium: Omnes urbis agri limt graudiuc Vallati» Vei

h.Incompleta, íi nou omnes partes ejus­

dem generis, aut Totius reccnléantur, ut*

(* ita argumentarer: Quosciinqtie vidi veros Í lungáros > illi omnes erant robuili, & fortes t ergo omnes veri Hiingnri flint robuili, Se fortes»

3* Ejus iis probandi*

a» Completa induttio dat judícíá ál*

polule univtrfalia.

b» Incompleta indu&io dat nniverfa- litattm relativam ( comparativam, fecundum qu id)& inctum judicii contradidlorii, e. g.

hujusmodi: Quidam veri Hungari non lime robuili} & fortes, non excludit. Crefeie ve- ro verifimilitudo inductionis incompletae,

1 ) 9110 plures fuerint ejusdem quali- tatis experientke fingulires»

f ) Quo a pluribus hominibus fuerint pro veris declarata», Se agnitx»

3

) Quo pluries, idque divcríís locis , temporibus, & modis fuerit eadem experien­

tia de induftria repetita.

I * . II»

(171)

II. Analogia ( WttalDflte )k

i. Quid? Eft ratiocinium, quod hoi nititur principio: Si dure plnrcsvc res plnres notas habeant communes, habent etiam ce*

teras communes. Per analogiam e. g. fole- mus de charactere hominum morali judica­

re. Sunt duo homines ejusdem nationis, xtatis, religionis, titrique c(t fere idem ha*

bitus corporis, idein vultus , eadem ingrcilio, fimilis loquela: quid naturalius, quam ut e*

tiam mores eorum iimiles exiftimemus ? Ars phyfiognomica potiflimum nititur analogia.

1. Quee vis probandi?

Analogia non gignit abfolutam certittidi*

nem, fed tánturrt verifimilitudinent , quae eö major cit ,

a. Quoplures notas habuerint diueplu*

resve res communes.

b. Quo magis ad carum naturam pCt*

tineant ilice notre.

e. Quo certiores fimus, illi rei obje-

£tae , de qua per analogiam judicamus, non eompetere talem proprietatem, quae illis no­

tis , quas ipfi per analogiam tribuere volu­

mus , repugner. Sint e. g. duo homines ejus*

dem nationis, retatis, religionis j utrique ile fere idem vultus , idem corporis habitus, ea­

dem ingrcilio , fimilis loquela: ergo per ana­

logiam i 32 D e Ex p e r i e n t i a.

(172)

loglam fic jugumentaremur; quia pcrfona A dics nottcs ad litcramm ftudium incumbit, jdcm etiam ( ob reliquam fiuiilitudincm) fa­

ciet periona B. VcriíTmilis foret h®c ratio­

cinatio , fed obftat una nóta, qme ita argu*

mentari prohibet. Eít nempe B accr volupta­

tum verjator.

Ili, E(l denique tertium genus ratiocini­

orum facultatis judicandi , compofitum ex in­

ductione , & analogia , cuius generalis for­

mula hoc continetur fyllogifmo :

Prop, fflaj, (^uotiefcűnqite in re aliqua ob- iefta deprehendi notas a , b , e , toties eti­

am aderant notae cf, e , f;

Prap. mrn% Nunc adfunt in hac re ob- a, e (

Conci. Ergo etiam adime notae d , e , fs In hoc ratiocinio cd

Vera induflio. Nam inde, quod aliquid fitpius fuit obfervatum, inferimus , illud femper ede.

a. Vera analogia. Nam a fimilirudine ad- parente concludimus’,ad Similitudinem latentem.

Expertus eft quidam , fe adhuc femper ea*

pitis dolores altera dic fenfiile , cjuoricscun- que lucubraverit. Iterum lucubrat, & hinc concludit, fepodera die ex capite laboratu­

rum. Analogice ratiocinatus eit > & iimulpcr

inducHon coi. •

I 3 / io<

5

..

Dk E x r P K I K N T I A . 133

(173)

134 R

e

E X TER X ÉNT 1 JU

ff 106. Inflantia,

Exemplum, quod dcftruft unlverfaliwte.n Titiochiiarumjudicii* vocatur inflantia x a qm

*nduöio incompleta, analogia , & tertium ge­

nus ratiociniorum facultatis judicandi nun­

quam funt iccura, Affirmat quis, omnes ca­

nes latrare, & alter refutat aifer-riooem. hanc itt , ut.dicat; vidi canes in Africa , quinort latrant j refutavit per inftantiam,

(f IQ7. Fundatneviuvt ratiociniorum j V iicii,

Ratiocinia judicii hac nituntur veritate me-, taphyfica 5Natura univerfalibus legibus paret, falfa iit ha?c thefis, ratiocinia judicii, nullo, ut facile intelltgitur, fuffi.dta funt fulcro : ic

4

non eíTc faliam i;r Mctaphyfica doceri debet*

/ IoS* Hypotbefej.

Ratio noftra non cfl: contenta fetr-e , qnicj jit, aut eveniat, fcd interno ftimulo impcl.lU tur ad anquirendas rerum & pharnonicnorurn eaufas atque orgines. Verum enim vero cau-*

atque origines rerum & phaniqmenorum jfae*

pe funt fupra horizontom , ctii non univer-*

falem , ccrtc privatum, pofita:, utque adeo eas expcricqtia: adminiculo cognoiccrc nctuujanv.is, Quo in cafu confugiums adbypotbe/cT^

Vott>cfen ) . 1. tíyjto-

(174)

«

D a E x p b Ri i k t i a.

j . fíypotbejh quid ? Eft judicium problema»

ticuin explicationi r e i, qu® vere eft > inlcr- yiens. E. g, Certum eft , nodem & diem alter-*

nis vicibus fibi fucccdcrc, eo majora efle die­

rum no&iumque diferimina, quo remotior fit a- Uqtiis locus ab acquatorc, eflb hyetncm, & *fta- tciH , ver,& autumnum , horuruquc anni tem­

porum eo majora cilc diferimina , quo propi­

us accedant terr® ad poloe &c- Quaeritur ho*

yurn phaenomenorum caufa. Quoniam vero experientia nobis nullam oftendit, Phyfici con­

fugiunt ad hypotheies, inter quas eminet Co- pctnicana , quae vocatur fyftcma mundi Co»

pernieanum. Omnes feienti* empiricae i. e.

^11®, qvi® componuntur cognitionibus a pofteri- jpri hauftis, fcarciit hypotbefibus.

2. N e c e f t r i a requifita bypotbefeos.

a. Non involyat contYadi&ioncra.

b. Habeat rationem iiifficicntein , adeo- que non fit precaria , fed rebus phamo- arenis explicandis vccc inferviens.; iecus erit phanta.fi® productum. Omnia animantia ca­

lidi fangumrs c(fc ,ut Darwin lingit, ex imo Yrvo filamento, multis nnUionibus annorum ante noftram «eram a magna prima caufa vi­

ta dotato , prognata , eft figmentum , non hy' pothefis.

e, Non repugnet ulli cert® veritati. Fa­

bula:- barbararum nationum , ortum mundi cx- püwtntcí,repugnant certi* veritatibus. d.

(175)

1

3

<S D r E x n n n N T j J i .

d, Inforviat cxplicapdis omnibus íllísph®- pomcnis , quorum in gratiam aílunurur.

3. Virfutes lan# liyjiotbf/eos. fíypothcfi*

cq pcrfecftior eft, & cq propius accedit cju*

veriíimilitiu|° ad certitudinem,

5. Quo plnra pha?uomena ex illa expUr cári poHunt,

b. Quo facilius , & fub.tilius ( g tíM fa (Ser ) illa explicari poíTunt.

c, Quo minus indiget ipfa auxiliaribus hypothcfíbuj ad fui explicationem. Integra hypothefium catena pro portione incrementi ja&tiram ftoit verifímüitudinis.

His omnibus yireutibm gaudet hypotfofl» \ Copernicapa,

C A P Ü T II.

D e u i c f l i t a & i o n © ,

/ io*. Alter módin priginarhi* acqui­

rendi novas cognitiones , casque „ quas jam habemus ^ diftipftiorcs pertioresque rcddcqdit eft meditatio ( Webitirctt).

f ' 110 flíeditptiü quid?

Eft aftio intelle&us , qua tendit ad cogni­

tionem veri per concatenationem cogitatio­

num. Elaboranda c. g. eft oratio, laudes dc*

funáii

(176)

D e R y í J H n r . K T I A , 1 3 7

funfti docentis celebrans : ergo invenienda;

fnnt iilx veritates, quibus componi debeat pratio „ & inventis illis inquirendum, quo or­

dine poni debeant. Ad utrumqne requiri­

tur a&ia mentis , que vocatur meditatio, / n i , Meditatio, quotuplex?

F:i\ vel

i , Awtfytifiei, qux verfatur in analyft con­

ceptuum , h, e. in refplutionc eorum |n no­

tas luas. Ejus tinis , ut cognitiones di- ftmftiores fiant. luceatur e, g, quis oratio*

nem, laudes defundi docentis celebrantem,

«laborare, & meditetur ifié de fenfu fibida­

ti praecepti , .. e. proponat fibi ipfe , & ftn- de?t prqprio Marte has '^ ftio n e s rcfolve- r«-. quid fignificat orationem elaborare > \iu des alicujus exponere quid? defundi docen- tis laudes exponere quid? meditatio ejus erit analytica, Vel

», Syntbetica, qux verfatur in fynthefi,

«•e»^djeéticmc, feuaequifitionenovarumcog­

nitionum. Itaque finis ejus cft amplificatio notitiarum. Synthetica ent ejusdem orato­

ris meditatio , fi per concatenationem cogi- tfttionum , quid dicere debeat, invenire itu-»

duerit.

/

(177)

/ i ia. Methodus uieditandi.

i . Quid? O rdo, quem in meditando fe, qnimur, quatenus per regulat determinatur»

vocatur methodus meditandi, a. Quotuplex / Duplex :

a. , Aualyticci, Jeti regrifjha, qu * cft ta<

Jis cogitationum in meditando ordo, iu quo, a rationato ad rationes afccndimu*. Qui d?

oratione fua laudativa ita fecum commenta-*

tus fniifet; Qrationc dc&co dcfanrtum docen*

tem laudare:

\ )* Qmdifgniffcat, laudare? ijignincar, de aliquo ita loqui, ut iuauditoribus vel le­

ctoribus fcnlus amori» & animationis orian­

tur.

^ *)• Q us fimt illa, qmc in aHis homml-.

lenius amoris, & aftimatioui» generant f Sunt virtutes ,8f farta praeclara, qua: aliis ma*.

gno nfut lunr, & pratftantiorcs úmcoii vire*

arguunt, °

} ) . Qua: funt tales yirrutc* qua: tali?

praeclara farta ? Virtutes ili* funt rtc.

9

‘>i♦ inquam, ita fecum commentatus fiiife let r is unis fuiíTet in meditatione metho-.

do analytica.

b. Syntbtticafeuprogrtflv*, qmecfttaiw meditandi ordo, in ejuo a ratione ad rationau dclceudimus. Ponamus veritatem: Sapientifli- nms, bcnigniflimus & pot^ntillimusDcus guber­

nat

*38 D b M e d i t a t i o n e.

(178)

D * M k a i t a ? i o x e; 139 n.it hunc mnndum. Quídhinc íöquitur ? Hine fcquitur, quidquid fit, & fiat in hoc mundo, cíTfc bcnum , & ad veram rerum creatarum falutem pertinens. IJinc porro cogitur, ctinm hominum fota, utut fa?pe vehementer adver»

ia videantur , efle optimar unde porro re&e Conclude, edam illam, quam ego experior, tortunam, cilc optimam. 6cc. Eu exordium fynthetiea» methodi meditandi, quamquam i- pia meditatio analytica. fit,

/ Primum M meditationem requ'fi, tum,

^ e meditatio vaga fit, & mens fine, duee et ret, ucceire eft , ut adiit certa

8

( deter*

minata propofitto tanquam meditationis ob*

jcétum , feu • thema meditationis, quod quajt iticuiia, Íívc problematis forma imbui poteifo

/ 114* Heleni, adcjfe in eo , qui meditatione f ili acquirere vult veri cognitio' Item ?

x, Debet pofié mentem fuam per longius temp.u* in unam eandemque rem defigere.

■ a. Habeat memoriam promtam, ti. fidam, Ut ipfi ftatim ca fuccurrantquae ad rem , de qua nicditatur 5 pertinent-

3, Gaudeat facultate feparandi & abfira- hendi.

4. ,G<*a«

(179)

4. Gaudeat facultate combinandi veritate*

ita, ut ex carum combinationc nov$ propo íitiones exillant.

In formandis ratiocinii*, definitionibus,

& divifionibus , & univerfe , in omni praxi logica bene fit vccfatijs.

6

. Habeat fufficicnt$m copiam talium co­

gnitionum, quibus illa?, quas eruere vult tam quam in prjnripiis nituntur. Fruftra tcncJ-

Verit

theorema pythagoricum dcmonllrarc » cui theoria triangulorum ignota fucrir.

f T15, Rcgvl* meditationis geucvalef.

1. Thematis didin diffiniam tibi forma , pd expofitionem eonccpVuum , declarationes .de­

finitiones , & divhiöncs partitioncfque , cox gnitioncrp’ atque accurate determina eapunct tam , quam meditando aflequi cupi».

a. Tum vide , quot, & quae viae ducant in univerfum ad talcin metam , qualem ob o*.

culos tibi poluifii. Hoc partim invenies iple, partim ubi , & quomodo invenire pplfis , c- doccberis , fi naturam metae, quam tibi pra?- fixifii, fcu aliis verbis, naturam effedus, quem producere vis , accuratius ferutatus fueris.

Cognito enim cffedu facile inuotefeunt caulae, ialtcm quoad generales carum determinati­

ones.

3. Infpicc porro , quas illarum viarum cal­

care 14®

D

k Me d i t a t i o n e .

(180)

eárc poliis, ac debeas. íd quöd intclligcs, fi tui, & aliarum caularum externarum du­

xeris rationem.

4. Illas denique ingredere , quae ce ad pro- pofirám metam ducunt.

1'aueis hifce regulis cömprehcnfam exiftimo totam theoriam meditationis , quam jam ex­

emplo illulliabo.

Eae te velle meditari de modo 4 qUo alio- irum animos tibi conciliare poffis. Ergo

I. In

eam curam

incumbe ,

Ut

diitin£H(Ii- mos tibi formes tui thematis conccptiis, be- licqitc figas metam, ad quam contendis. Di­

cis . te velle meditari de modo, quo aliorum animbS tibi conciliare poffis , adcoqne

1. De tnodo , quo aliquid fiat. QuidhoC?

Efofctto nihil aliud > quam de caulis St ufu cáufarum > quiblis politis aliquis cffc&hs nc- ccífario, faltéin venfimiliter * poni debeat.

2. De modo j quo tu iri fpecie ( non ali­

ud qtíodpiam ens ) aliquid producas, h. e. de Co* quod tibi faciendum iit, ut aliquid aliud fiat*

3. De triodo , quo aliorum hominum ani­

mos tibi Conciliare poffis. In hac propofitio- hc duó fimt, quoe uberiori explanatione , 8t accuratiori determinatione indigent, nimirum

á. Aliorum hominum animos f i li con­

ciliare,, Quid hoc? Eft profc&o nihil aliud, quam efficere * ut alii homines nos non mo­

do

D c M

e D I T A T I O N E . 1 4*

(181)

tlo odio non habeant,fal ctiam vére áment;' nobis non modo male nolint , led ctiam re bene velint; noítram felicitatem non ino- dó non minuant » fed ctiam ultro augeant*

b. Terminus; aliorum. Quorum ?

0

* mníum , qui vivunt? Hoc fi velis, vis quod

cll’c nequit. Neque enim omne» te norunt*

Ergo ponamus illorum , qui te norunt. O mníum ? Experientia d icit, neque hoc polii ficti. Laudamur ab his , culpamur ab illis. A*

dcoquc illorum , quorum animos tibi con‘

ciliare cupis. Quid, fi velis omnium, qui t«

norunt ? Accuratius determina. Determí*

nabo: illorum , quorum auxilio , & Conflit quoque tempore indigebo. Eilo.

* Ex hac .inalyricá meditatione hoc eruifli ♦ te velle meditari de eo , quod tibi fdciinduui f i t, ut illi, quorum 'auxilio * t f confitio quo*

que tempore indigueris, te non modo odio noti habeant .fed etiam vere ament; tibi non modo male nolint ^fid etiam vere bene Velint ; tudni felicitatem non modo non minuant, fed etiatil ultro augeant ,* paucis: te vere , & ejficacited ament.

II. His pramiifis vide , qu* fint ille ealifa:»

otii» talem, qualem oprns , effectum produce' re valcanc.Quapropter cffc£tum,quem produce­

re vis, iterum tibi ob oculos fiilc, cjufqntf naturam diligentius fcrutarc. Eli vero , uti ex iis, qux prscctrcrunc, fduiu», hoc tuum

142 D k M K D I f A T I 0 Jl £.

(182)

^níilium, ut in animis aliorum amorem tui producas , adeoque

1. Mutationem. Hinc fcquitur , te a- gere debere ita , uc alii homines percipiant tuas asiones. Probe enim fcis * omnem cf- feftum debere habere fuam caulam.

2. Mutationem £lT effeflutn certi generis*

Hinc prono alveo fluit

a. T e omittere debere illas a&ioncs, quae aliam , ac velis, mutationem producant,

& contra

b. T e agere debere illa > quas opta­

tam mutationem efficiant,

Scuolion. Hia ufi fumtt* peculiari meditatio*

ni» artificio , nimirum illo , ut loco pofiti problemati», poneremus univerfallu* problema, fub qno illud con»

tlneattif. $*pc etiam pfodefl invertere rem , «Jt lo-

<0 poűti atque flati problemati* ponere determinati- tts , quöd fub dato compreheuftim fit.

3. Mutationem talem, qua jit verus &

efficax amor , fine oJio, generalius t fine omni averfatione. (Quapropter

a. Fugere & evirare debes ea cundh, qoae averlationem tui inanimis aliorum homi­

num producere,

b. Facere illa, quar amorem tui ge­

nerare poffimt.

Meditando ergo eo pcrvenifti,ut jam nunc

* fcias,

Dk Me d i t a t i o n e. 143

(183)

«44

D fe Me d i t a t i o k e.

ít'iai, qiise facéré » öli* Oinictcrc debea» * íí .ortáro íme potiri velis. Sed iíl.i adhuc furit indeterminata. Accuratius iraqtic determi­

nentur ncccífc eft. (^üápröptcc h ic duo pro­

blemata tibi rciblvcnda reflant:

Q ua fient illa tua a Bione s * qUAt averfntib- nem lui in aliorUm hominum animis producert, Q u x junt illa aBionés hiat * qnce nmbreiA tui in itliotUm hominum animis generare va­

leant ?.

Porii generalioris propOfittOncs, tales t Qiue Junt illa , qme aver/ationem ,

Q u e Junt i Ilii, quae appetitionem in animis lumAnis producunt ?

A. Qihe funi illa > qua averfationem in animis humanis producunt ?

Hujus problematis facilis foret folittio, diuri*

mbdo tibi exploratum cifct, quae iit animo­

rum humanorum natura & indoles , ut fciffi pellis j quos quaeque res in iis producant et- fciftus. Si igittlr illa tibi ignota Fuerit > áil ultimum tuae meditationis tcritiiritirii perveni*

fti , & h*c iriterea tibi omittenda eft * db- iiec liifficicntem nadhis fueris naturae huma*

ha: cognitionem. Sed

fac

, tc cam habete *

& feparatim , tc feire , quidquid ftnfum in' gratum ( tadittm ) in animo excitet, illud ef Je averjationts caujam , ‘o ohjeBUm! refte ai*

gumentaberi*, ii inde , habita ratione coriiril*

quae

(184)

quae bycvi ante tii&a erant, erueris conclu- fionem: Omnes illc/s actiones omittere debeo , ijme in animis aliorum hominum tadium ex­

citant.

Sed hic iterum quicrittir , quibus attionibus excitetur taedium in animis aliorum hominum, generalius , quibus rebus excitetur txdium in animo humano : & rclponfiouem aut ex tui»

aut ex aliorum experientia , & inftitutioiie petere debes , nifi velis ture commentationi fi­

nem facere. Pone igitur, te expertum eifc , aut ab aliis didici fle , in homine oriri fenfunt t cedi i, quoties cunejue agat aliquid in ipjum » quod ip/ius cogitandi , Jcntievdi , of adpeten- di atque averfajidi modo prorfus non ejl con- fentaneum: recte hinc concludes '. Ergo omnes illas actiones omittere debeo , quee cogitandi , Jentiendi , cJ ad petendi atque averfandi modo

aliorum hominum prorfus tton finit confentatiea.

Dctcxifti ergo generalem charaderem illa­

rum aftionum , quas non parrarc debeas , fi optatam metam attingere velis. Sed vide , au hoc feire tibi fuificiat ? Attentum defige ani­

mum ad regulam, quam tibi pr.efcripflfli , &

vide , utrum tibi jam omnia (hic plana & ex­

plorata , nullo novo Audio indigentia ? Quid requiritur neceflario , ut poffis a&iones illas non patrare , qua» cogitandi &c. repugnant ? hfanne pcrlpc&um debes habere cogitandi ,

K ien-

D e M e d i t a t i o n e. i 4f

(185)

14* D k M b D I T A ' f l O N R .

fentiendi, & adpctendi atqnc avcrfiindi mo­

dum illorum , quorum animos tibi conciliare velis? Affirmas, & hinc rc&c deducis chciim: >

Operam dare debeo, ut illum cognojcam. Ei cetera.

B. Qu v funt illa , qua adpetitiontm in animis humanis generant ?

Hujus quajftionis facilis eft folutio, fi ca , quae litera A di&a funt , memoria teneas.

Ibi pofuiinus

I. Quidquid fen/um ingratum ( taditim ) in animo excitat , illud ejl aver/ationis cau- fa , fcr objetlum. Quae erit igitur caufa »

quod objechim ndpetitionis ? Si adpetitionem cum averfatione conferamus , facile intclli*

gimus , haec efic duo cffccfa mentis, e diame­

tro fibi oppofira : quae igitur erunt ipiorum caufa? ? Profcfto etiam c diametro fibi oppo- . fit*. Quare, fi averfationis caufa & objedum fit onlne id , quod taedium in animo generat;

caufa cJ nbjt&um ndpetitionis C amoris ) erit, quidquid gratum fen/um ( voluptatem ) in a- nimo gignit. Unde mani Pedo confequitur , te illas af/iones patrare debere, qua volupta­

tis fen/um in aliorum hominum animis pro­

ducunt.

I.

(186)

D

e M k d i t a t i o k k . 1 47

2. In domine oritur Jenfut tadii } quoties- cunque ágit in ipfum, tjuod ijfius cogitandi}

Jéntiendi , & adpetendt atque averfandi modo prorfus non éji confentanettm. Undc igitur o- rictur icnTus voluptatis ? E x eo , quod kő- minis cogitandi , fentiendi , ad petendi at­

que averfandi modo prorjus éji conjentaneum.

Hinc intclíigis, te illas ailioncs patrare de­

bere f qua cogit audi, cT c.

p. Opera danda e ji, ut cogitandi co- gnofeas. Si hoc faciendum utne ofFcadannis:

quanto magis idem faciendum , uc etiam pla­

ceamus.

Scholion. H ’c silo uti iumus meditationis ar­

tificio , ni nlrum hoc , ut ex eo , quod in uuo ca- fu verum eft , concluderemus ad id , quod in oppo-

fito cafu verum fit.

III. Quid , ut optato fine potiaris in ge­

nere omittendum 8c faciendum fit, nofti: jam vide , quid tu om ttere, facere pofiig ac de­

beas. Ut hoc invenias, tui , & aliarum cau- farum externarum ducas rationem.

Proximum , ut diximus , thema tute inc.

ditationis nunc cft: Qua funt illa u t a tu fa­

cere , &T omittere poffis atque debeasm? H«ec quaeftio poteft cum hac permutari: Pqtesnc ( phyűcc , & moralitcr) , & debefnc etiam o-

K % rnnia

(187)

148 D k M e d i t a t i o n s.

ninia illa omittere, quae cogitando &c. re­

pugnant ; omnia illa facere , quae eidem coa- lentanca iuut

Sebo hon. Srpe m.ignopsr: prodeft una®

thcfiu cura a\la aquipolleute permutare , id quod

none faftum e ft, & imprimis ia Mathcli (#j*t;uume- r® fieri debet.

A Potcfhe 1. Omittere

a. Phyficc ? Confulc experientiam*

& videbis, etiam per leges phyficas te ixpc cogi ad aiflioncs , quas &c. Frgo quid fa&U opus , ut niliilominus optaro fine potiaris ? b. Moralitcr? Q u id , fi illi, quorum favorem exoptas, a te pofcaut, ut a&ioncm lege praeceptam non patres ? Non patrabis ■

2. Agere

a. Phyllee ? Suntne vires tuse im- tncnfae ?

b. Moralitcr ? Quid , fi velint’ , ut fcelcrc te inqvines ?

Ft castcra.

Haec elt meditationis via. Crebrius ex­

ercitium pariet habilitatem. De locis topicis coram.*

SE-

(188)

S E C T I O II.

De modo acquirendi cognitionesde- rivativo , hoc eíd , de inflitutione.

j f n<í. Nos ipíT non pofi unni s onmia , nec experiri, ncc meditatione alfcqui. Hinc multa , immo longe plurima ex aliorum hor­

reis cognitionum iimicrc, i. c. difccrc , o- peramque dare debemus, ut noftrce cognitio­

nes aa aliis partim augeantur , partiin per­

ficiantur,

j f 117. Docens , difcens.

Ille, qui alterius cognitiones auget & per­

ficit, vocatur hujus docens; ille alter , cujus cognitiones augentur $c perficiuntur, vocatur difeens.

^ C A P Ü T I.

De mftitutione genemini.

/ 118. Vehiculum inflitutionis.

Quandoquidem cognitiones , quas quis ha­

b e t, immediate iu mentem alterius tranfire ne­

queunt, vehiculo quodam opus cft, i.c. rebus quibusdam ,in lenius incidentibus, quibus per­

i i 3 ce-

Dk Ik s t i t o t. G e x k r a t. 141#

(189)

1 5 ° D k Inst it v t. C e n k k a t: eeptis, quid quis cogitet, fentiar, vclit, in- tclligi pofiit. Tales res vocantur fymbola >

qu* funt certum Jignorum genus. Eft nem*

pc Jtgnum omnis rcs, cujus perceptio infer' vit ad repraefentationem alterius alicujus re»

in mente generandam ; fymbolum verő ed íignum repraftentationis , & terminus cft fi*

gnum fonis articulatis ( verbis) expreftuffl*

Signatum ed res, cujus rcpntfenratio in a*

nimo eft producenda. Significatio cft renrae- fentatio , quam per íignum excitare volumus*

Symbolica cognitio Logicis ea dicitur , qui per figna acquiritur, aut affervatur in mente.

j f i i9. Semiotica.

Scientia lignorum adpcllatur Seviiotica C 3cid)cn(e5rc ) , cujus duas funt partes :

1. A rs Jignandi, cujus peritus effe debet is, qui per figna fuas cognitiones cum aliis communicare vult.

2. A rs bermeneutica , feu ars deregendi fignificarus fignorum , i. c. ars interpretandi.

Scbolion. Hujus arti* hermeneutlc* non modo i* debet etfe gaarus , qui ab alii:. doceri vujt , fed etiam *11«, qui experienti* adminiculo veri cognitio­

nem (ibi acquirere cupit. Habet enim etiam natura, fenfibus obvia , fua fu;aa, quibus rccoBdit» rcruni

qualitates produetur,

/ •

(190)

/ i * 0- Gcnera f.gnorum..

Plura funt lignorum gcnera: nos illa rcccn- fcbimus , quqe nobis , qua Logicis , notatu cligniflima videntur.

1. Si quantitas fignificatuum, quibus lignum quodpiam gaudet, rcfpiciatur , lignum vel cil

a. Prcecifwn, ( determinatum, fixum ) , quod tantummodo unam admittit fignificatio- ncin. Signum + eft in Mathcfi determina­

tum lignum additionis. Vel

b. Vagum C indeterminatum, ambigu­

um ) , quod plurcs admittit fignificationes.

Lacrymn fmjt indeterminatum lignum. Ar­

guere enim poiftmt dolorem, iram, laetitiam.

2. Si relatio ligni ad rem lignatam fpette- tur , lignum vel cil

a. Aptum , quod rem lignatam rc£lc ex­

primit. Viola cil aptum fymbolum verecun­

da: virtutis. Vel

b. Ineptum, ut , Ii quis horpinem pro­

bum ovem nominet, aut ita bonum eum dicat , ut frujhtm panis.

3. Si nexus lignum inter , & rem lignatam conflderettir , vel cil

a. Naturale, quod cum lignato eumha- ber nexum , qui inter caulam & caulatum cOe folcr. Rifus e. g- cil naturale lignum vel hi­

laritatis , vel accrbiflimi doloris.

K

4

D k Ins t i t u t. G h s e r a t. 1 51

b.

(191)

b. Arbitrarium, quod ab arbitrio de­

pendet. Sermo noder articulatus, qualis nunc ed, condat (ignis arbitrariis; cercinonise ccclc- fiaftica: funt pariter tigna arbitraria.

y 121. Signa perfeBiJJimtt quet ? Signa perfefhfiima funt, quae funt

1. Naturalia. H ac enim timui iunt apta,

& iutclleftu facilia.

2. Determinata , ne animus illius , qui fi.

gnuni percipit, flu&uct.

j f 12*. Sermo quid ?

1. Latiflimo fignificatu ed fydematicus com­

plexus omnium homogeneorum tignorum , quibus , quid in mente nodra adiit , exprimi­

tur.

2. Stri&iori fignificatu denotat fydemati- cum complexum homogeneorum & fimul ar­

bitrariorum tignorum, quibus, quid in mente nodra adiit, exprimitur.

3. Striöidimo fignificatu cd (ydenuticus complexus homogeneorum , arbitrariorum, &

fonis articulatis condantium tignorum , quibus

&c. Hic fermo cd hominis proprius chara­

cter , omnique alio fermone perfedtior, / 123. Pcrfcttionts Jcrmonis articulati W * ■

t *# D e In s t i t u t. G e n k h a t.

1.

(192)

D k In s t i t u t. G e n e r a l 173 t. Plenitudo , qua: poféit, ut quíelib'ctres

©b'cda íibi proprio nomine nominari poíTTc , nc unum vocabulum pluribus rebus ddi"nan­

dis inicrvirc debeat, aut longa circumlcri- ptionc opus fit.

2. Articulati foni, quibus conflat, ita dif­

ferant ut non facile confundi poiliut.

3. Reprtefentationes affines , & ex eadem radicali repncfcntationc prognatae, expriman­

tur affinibus , i. e. ex eodem primitivo , ra- dicalcm rcprsefcntationem fignante , deriva­

tis terminis.

4. Ad perfeftionem denique fermonis ar- ticulati etiam hoc requiritur , ut fcientificae tractationis capax lit.

j f 124. Subjetta injiitutionis.

In omni inftitutionc duo , ut jam monui­

mus , funt fubjcfla , docens, & difecns. Ille tradit, hic accipit. Unde patet, de inftitu­

tionc generarim agentem nrrinfquc rationem ducere debere, & tam de docente , quam c- tiain dc difeente diflcrcrc.

L De Docente.

j f 12?. In docente duo confideranda veniunt:

\

I. Virtutes ejus, quatenus ex illis inftitu- tio logicam pcrfe&ioncm nanciicitur ,

(193)

2. Methodus docendi.

A. Virtute.? docentis.

f 126. Virtutes docentis qua ? ' t. Docens' habeat plenam cognitionem il­

lius , quod alios docere vulr.

2. Habeat claros atque diftin&os concep­

tus illarum rerum & veritatum , ad quarum cognitionem difecntcs fuos perducere Iliidet, gaudeatque facultate analyticc rclolvendi con­

ceptus.

3. Noti tantum Ungularum rerum & verita­

tum , quas tradit aliis, ted rotius etiam com-- plexus carum habeat diftiiuftuni conceptum , h. e. omnes illas res objctla*, qua: funt ma­

teria inftitutionis, Unt in ipiius mente logice ciaftificatc, & difpoUtae.

4* Eius cognitio Ut iolida, i. e. principiis certis Inffulta , Utque iplc habitu pro audi inftrttfhis.

* e. Signorum , quibus utirur in docendo , Ut peritidimus: itaque , U verbis utatur, lin-' guam, qua d o cet, calleat perfe&c.

B. Methodus docendi.

j f

127

. Methodus docendi quid?

Logica forma inftitutionis , verbis faflas » vo- 154 Dk Ik s t i t i t t. Gk n e r.a t.

(194)

voearur Methodus docendi ( modus logicus , íc(jrnictÖL>bc, ícörboríraij) ,

/ i28. Genera methodi Jacendi.

I. Si ordo veritatum refpiciatur", methodii»

vel cft

i. Analytica, in qua a thefibu* proban­

dis & declarandis afeenditur ad rationes pro­

bantes, & declarationes. Vel

z. Syntbetica, in qua a principiis , &

conceptibus cognitis defeenditur ad ea , quas cx principiis probantur, & declarantur.

II. Si ipfa regula, quam quis in docendo fequitur, confidcretur , methodus vel cft

I. Scbolajiica, in qua rcgnlg fchole ob- fervantur ita, ut fecundum certos titulos lo­

gicos dilponantur veritates , & termini tech­

nici ufurpentur. Vel

c. Popularis, quat fc accomodat intelli- Rcntiae non eruditorum. Illius fedes cft cathe­

dra acadcmica , hujus cathedra ccclcfiaftica.

III. Si nexus orationis ( Ofchc ) Ipe&etur, vel cft

i. Acroamntica, qux fit oratione conti­

nua , vel

z. lirotemntica , ii inftitutio fiat per qn.-a- ftiones, & refponfioncs. Mojc cft duplex , a. Dialogica Cfocratica ) , qu>c cx il­

lis \’critatibus, quas difecn» mente tenet, per

aptas Dk In s t i t u t. C k k k s a t. 1^5

(195)

aptns qtteftiones alias dcclucit ira , ur difién*

luo injrCivo ad carum cognitionem fc pcrvc- niíie cxiílimct,

b. Caterhetica ,c\i\x inquirit, nn tradi-

t x vcrirarc^ rrfte fint intellecte.

■1 1 2 9 . V ir t u t is hona m et bojt docendi, I. Plenitudo , quoc pofeit, nt nihil , <j*od ad rem fa c ie t, omittetur, Quid verő ad rém fpc&ct , determinari debet

1. Per vires difeentis.

2. Per privatos difccntis fines, Afiro*>

nomiam eriam pucllar doceri poliunt, f"cd non co confilio, ut ipfac aliquando fiant A- ftronomx. Quare longe alia erit plenitudo inftitutionis Aftronomica;, puellis ddli inra.*, quam cfTe debet illius, qua futuri profefiorc»

Altronomiie utuntur.

II. Perfpicuitas

1. Cognitionum , qu«r quomodo obtinea­

tur, in Mcthodologia docuimus.

0. Signorum ( verborum) , quibus i i do­

cendo uti nccefle cft. Utendum igitur cit fi- gnii (verbis, terminis)

a. Significantibus. Termini , quihis nulla fiibjctta efi: notio , vocantur pUflrii. Eft vero non modo opera danda , ut fingulis ter­

minis , fed etiam , ut integris cnunciationi- bus iniit fignincatio.

i j 6 D e In s t i t u t. G e n k r a t.

b.

(196)

b. Determinatis. Quia tamen etiam vagis , ob determinatorum penuriam , uri ne­

cate cft , figatur eorum fignificatus, aJic£tis quibusdam determinationibus.

e. Talibus , quorum iignificatio illis , qui docentur, nota cft. Hinc regula : Ab ufu loquendi , ubi roíftus fuerit, non cft re­

cedendum.

III. Praecifio. Abiit igitur oportet, quid­

quid foret luperabundans , h. e. ad rem non Ipcitans. Praecifionc careret illius infticutio , qui in praele&ionibus logicis de origine ani­

marum , de Spiricualiftis , Materialiiti» &c.

dillcrerct.

IV. Subtilitas, quae fc duplici modo ma- nifcftat, analyii conceptuum in notas, & di- viiicnc. Debet autem hac fubtiiitas non ma­

jor clfc, quam admittunt I. Natura rei , 1. Vires difecntium ,

3. Finis inftitutionis

a. Generalis, qui cft, ut veri cogni­

tionem acquirant diiceiltcs. Omnis igitur ta­

lis liibtilitas e. g. in dividendo, quas nec au­

get iiitellctftuui nova veritate, nec cognitio­

nes , quas adfunt , diftincliorcs ccrtioreique reddit, cft fuperHua & putida.

b. Individuális, feu privatus cujuiquc difccnris.

Db In s t i t u t. Ge n e r a t. 157

V.

(197)

V. Soliditas

C^efíttfWO

'• c. ca virtus , vi cujus tota traditarum veritatum íiimma (la­

bilis & ccrta , adcoque bene & firmis funda­

mentis fuperftrudo aedificio fimilis eft.

II. De difeente.

f 130. Etiam in difeente duo confide- randa veniunt:

1. Virtutes ejus illa: , fine quibus nullos, aut certe paucos capere poteft ex iullitutio- nc , licet optima , fru&us.

2. Modus faifccndi.

A. Virtutes diicentis.

(f 131. Virtutes difcentis quee ?

1. Amor diiccndi cum diligentia inde- felín.

2. Acumen ingenii, ut facile intelligat ve­

ritates traditas, & docentem in abdita atque recondita lcientiarum penetralia comitari va­

leat.

3. Judicium fanum , quod verum a fallo dignolcat , & in verba magiftri non juret.

4. Memoria tenax , fida , & promra, h. c.

tali», quae fine labore, quolibet tempore , Promat ca abfquc confufionc , quas ipfi con- creoita fuut. Tritum enim, fed nihilominus

vc- i?8 D e Ik s t i t u t. Gf n í k a t.

(198)

virum eft proverbium : Tantum icimus , quantum memoria tenemus.

5

* Perfe&a lingua, qua docetur , peritia.

B. Modus diicendi.

/ 132. Inftiturio , fi vehiculum ejus rc- fpicintur, eft duplex. Vel enim fit viva voce , cujus particeps fit auditor , vel per feripta , qua fruitur lettor. Utrique feorfum pauca»

dabimus generale* regulas.

a. Regule, quas auditor obfervet.

jf 133. Qua funt ilice regula?

1. Diiccn» ita ordinet in mente fua diver- fas illas cognitione*, quas fibi acquirere vult protici altera ex altera pendet , & declara­

tu r, illifque, cx quibus cetera» pendent,pri­

mam navet operam. Ad Phyfices itaque ftu- dium nemo accedat , antequam Mnrhefcos ptira? veritatibus fufficicnter ftierit inftrudhis;

Ex egeim facram nemo ante adgrcdiatur, quam graecte , & hebraica: linguarum fat gnarus fue­

rit; &c.

Adolcfcentulis itaque niagnooerc eft com­

mendandum, ut in hac re confilia virorum c- rnditorum fequantur, & illa incedant via li- tcrarja , quam ipfis prudentiores demonftrant.

2.

D b In i t i t u t. G e n e r a t. 159

(199)

2. Si is,q u i aliquid ab aliis dilcere vult, folílt dclcélum doccntuin habcrc , euin eli- g a t, cujus methodus docendi cft pcríeítilíiina.

3. Si auditor Iciat, de qua re docens di- tturus fit, ipfc prius de illa re fecum com- mentetur , immo etiam libros, eandem pertra- öantep, coníulat, atque fic praeparatus acce­

dat ad audiendum.

4. Ipfio inftitutionis tempore tota mens de­

figatur in veritates , qu« traduntur, omnef- que peregrina: cogitationes ex animo eliminen­

tur ; adiit etiam feria voluntas illa dilcendi , quae docentur. Una alrcravc , ob animum diftr dum, non audita , aut male intellc&a veritas , fiupe irreparabile noftro univcrlb ftu*

dio infert damnum.

3. Statim finita lecftionc, & priufquam he­

terogénen: cogitationes , aut cura: recepta vcftigia delere, & perceptas veritate* obrue- | re aut perturbare queant, repetat difccns ea, qua: audivit, mediteturque de iis , & diligen­

ter inquirat, an omnia rc&c intellexerit, at­

que de veritate illorum , qua: audivit , per rationes fufficientes convi&us fit.

6. Ut vero rcclc inftimi pofiit & repetitio

& meditatio , in ipfa ledionis hora adnoten- tur illa , qua: finit prxeiptia iaftitutionis mo­

menta , aut qua: facile c memoria elabi fo' lent, ut fiunt nomina & numeri.

i 6° D e In s t i t u t. G e n e r a t;.

1

7*

(200)

D

e

í i í s T i T i i f . G

e n e r a t

-

i6i fi Domi véro omnes tradita: veritates una tum ncccifiariis explicationibus diligenter fimt deferibendaá & ordinandi: Kit áutem peru­

tile , fi duo plureiVe ejuidem fidentiae audi­

tores unitis viribus in hoc opere laborent 3

alterque alterum inis ditet cognitionibus.

8

Sicubi difccnti dubia occurrant

3

quae ipl'e, quamvis contenta meditatione, folvere, áut obfcuritatcs

3

quas dilpellere non poteit

i

docentem percontetur, uberioremque expli- fcatioiicm ab eo petat.

9

. Abfoluta parté fcicntiaé, ómnia cius partis, & abfoluta tota fidentia, omnia hujus fidentiae capita dentio repetantur

3

fiatque ta- bellaris totius fcicntiaé cörifpedus, in qiid om­

nia regulis logicis convenienter ^ fecundum certos titulos

3

ordinata & dilpofita fint: hlc- que conipcctiis bene imprimatur memori®;

Sic fiet, ut qinficiinquc feqiicnti tempore five ipfi invenerimus, five ab aliis didiceri­

mus veritates; illis omnibus & fingűíis debi­

tam fedem, & quafi accöniódatum loculum ailignarc valeamus, noftraque cognitio , quem admodum fiyftematica jam e ll; fic etiam iyftcmatice, & ad fimiíitüdincm rerum orga*

iiifiatarum , creficere pofiit;

b; Regale , quas lecftor obfervet*

L /

i34

i

Ábra

Updating...

Hivatkozások

Updating...

Kapcsolódó témák :